ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗ ΝΕΟΛΑΙΑ

Βαδίζουμε ήδη τον τρίτο χρόνο από το 7ο Συνέδριο της ΚΝΕ. Απολογίζουμε θετικά τα βήματα που έκανε η οργάνωσή μας, τα βήματα του ίδιου του νεολαιίστικου κινήματος στη γραμμή της νεανικής αντεπίθεσης, στη συμβολή της νεολαίας και της ΚΝΕ στην οικοδόμηση του ΑΑΔ Μετώπου.

Η οργάνωση είναι σήμερα πιο μαζική, ώριμη, ικανή και έμπειρη, καλύτερα προετοιμασμένη για τις μάχες που θα δώσουμε. Είμαστε πιο έτοιμοι να μελετήσουμε και να αντιμετωπίσουμε τις νέες απαιτήσεις που ξεδιπλώνονται μπροστά μας.

Σε αυτή την προσπάθεια ξεχωρίζουμε τη δουλειά στην εργατική και εργαζόμενη νεολαία. Παρά τα βήματα που έχουν γίνει, έχουμε πολύ δρόμο ακόμα για να φτάσουμε στο ύψος των απαιτήσεων, για να ριζώσει βαθιά η ΚΝΕ στην εργαζόμενη νεολαία, σε κλάδους και τόπους δουλειάς.

To καθήκον αυτό δεν είναι ένα συνηθισμένο καθήκον ή ένα σλόγκαν που χρησιμοποιούμε από συνήθεια. Σχετίζεται με τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά της οργάνωσής μας. Με το χαρακτήρα του κόμματος που θα επανδρώσουν αύριο οι σημερινοί νέοι κομμουνιστές. Με την ανάπτυξη του ταξικού ρεύματος στο εργατικό συνδικαλιστικό κίνημα. Είναι ουσιαστική πλευρά της συνεισφοράς της ΚΝΕ στην οικοδόμηση του λαϊκού μετώπου.

Γι’ αυτό απαιτείται να μελετήσουμε ακόμα καλύτερα τη σύγχρονη πραγματικότητα των εργαζόμενων νέων, τη συνείδησή τους, τις μορφές συσπείρωσης και τους δρόμους προσέγγισής τους από το ταξικό ρεύμα του εργατικού κινήματος, την επεξεργασία στόχων πάλης.

Τέτιες πλευρές που θα μας απασχολήσουν μπροστά στο 16ο Συνέδριο του ΚΚΕ, αλλά και στην πορεία για το 8ο Συνέδριο της ΚΝΕ, αφορούν:

- Τη σύνθεση της νεολαίας

- Την κατανομή και συγκέντρωση της εργαζόμενης νεολαίας σε κλάδους

- Το μορφωτικό επίπεδό της

- Το βαθμό οργάνωσης και συνδικαλιστικής πυκνότητας

- Το βαθμό εκμετάλλευσης, τις εργασιακές σχέσεις και τις συμβάσεις

- Τη μεγάλη γκάμα θεμάτων που αφορούν τους νέους μετανάστες

Το παρόν άρθρο δε φιλοδοξεί να δώσει ολοκληρωμένες απαντήσεις στα παραπάνω. Ας θεωρηθεί μια επιμέρους συμβολή σε αυτή την προσπάθεια και κυρίως σαν άνοιγμα της συζήτησης για την κατάσταση της εργαζόμενης νεολαίας και τη δουλειά της ΚΝΕ σε αυτή.

 

Η «ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ» ΚΑΙ Η «ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ» ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

Οι αστικές θεωρίες και ρεύματα που προπαγανδίζουν τη δήθεν «εξαφάνιση» της εργατικής τάξης προσπερνούν με τον ίδιο τρόπο το θέμα της εργαζόμενης νεολαίας. Το φαινόμενο δεν είναι νέο. Με τον ένα τρόπο ή τον άλλο το ζήτημα ήταν σημαντικό σημείο ιδεολογικοπολιτικής αντιπαράθεσης από τις αρχές του αιώνα. Ιδιαίτερα στη δεκαετία του ’60 εμφανίζονται μια σειρά οπορτουνιστικά και αστικά ρεύματα που αρνούνται τον επαναστατικό ρόλο της εργατικής τάξης και υποβαθμίζουν τη σημασία της νέας γενιάς της.

Τα ρεύματα αυτά συνυπάρχουν, τροφοδοτούν και τροφοδοτούνται από τον λεγόμενο «ευρωκομμουνισμό», την οπορτουνιστική αυτή παρέκκλιση που έπληξε μια σειρά ΚΚ της Δυτικής Ευρώπης τις δεκαετίες ‘60-‘70. Από ορισμένους μαοϊκούς μέχρι το Μαρκούζε, το Γκαρωντύ και τον Ερνστ Φίσερ, προπαγανδίζετε πολύμορφα πως τάχα η εργατική τάξη έχει ενσωματωθεί στο σύστημα και έχει πάψει να είναι η επαναστατική δύναμη που θα μετασχηματίσει την κοινωνία. Σύμφωνα με αυτούς, ο ρόλος αυτός ανήκει μόνο σε μια σειρά περιθωριοποιημένα τμήματα της εργατικής τάξης, στη διανόηση και τη νεολαία.

Η νεολαία αντιμετωπίζεται από αυτά τα ρεύματα είτε σαν μια ομοιογενής κατηγορία είτε ταυτίζεται με τη σπουδάζουσα νεολαία. Ταυτίζουν το ίδιο το νεολαιίστικο κίνημα με το φοιτητικό. Παρουσιάζεται η νεολαία σαν ομάδα που έχει ιδιαίτερα, αυτοτελή συμφέροντα σε αντίθεση με την υπόλοιπη κοινωνία και το σύνολο των τάξεων. Στη βάση αυτή προπαγανδίζονται οι θεωρίες της «αυτονομίας» του νεολαιίστικου κινήματος, στηρίζεται η εκστρατεία ενάντια στην «κομματικοποίηση» που τελικά επιδιώκουν τον ευνουχισμό και την ενσωμάτωση του κινήματος της νεολαίας, αντιλήψεις που και σήμερα κατέχουν σημαντική θέση στο οπλοστάσιο των αστικών ιδεολογικών ρευμάτων και των πολιτικών δυνάμεων που στηρίζουν το σύστημα.

Μετά την αντεπανάσταση στις σοσιαλιστικές χώρες και τη σημαντική υποχώρηση, τα πρώτα χρόνια, του εργατικού και νεολαιίστικου κινήματος οι ίδιες αντιλήψεις εμφανίζονται πιο έντονα, αν και «μεταλλαγμένες»: Εντείνεται η προσπάθεια αποϊδεολογικοποίησης και υπονόμευσης του πολιτικού προσανατολισμού του νεολαιίστικου κινήματος, προβάλλεται από διάφορες πλευρές η λεγόμενη «αντίθεση των γενεών» (Ν. ΠΑΣΟΚ, ΣΥΝ), χύνονται τόνοι από μελάνι για να αποδοθεί μια συγκεκριμένη ταυτότητα στη νεολαία (γενιά Χ, κλπ.) και αυτά σε μια περίοδο που η εκστρατεία ιδεολογικής χειραγώγησης παίρνει τεράστιες διαστάσεις και διάφορες μορφές, με την παρέμβαση και καθοδήγηση της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ενώ οι κορυφές του εργατικού κινήματος μετατρέπονται σε μοχλούς για την υλοποίηση των αντιδραστικών αναδιαρθρώσεων που προωθεί το μεγάλο κεφάλαιο. Ποιές είναι ίσως οι σημαντικότερες διαφορές; Η νεολαία παύει να παρουσιάζεται σαν παράγοντας της κοινωνικής αλλαγής ακόμα και φραστικά.

Αντιπαραθέτουν στην εργατική τάξη και την εργαζόμενη νεολαία τμήματά της, όπως οι άνεργοι και οι νέοι μετανάστες. Γίνεται προσπάθεια να χρησιμοποιηθεί η εργαζόμενη νεολαία και η νεολαία γενικά σαν παράγοντας διάσπασης της ενότητας της εργατικής τάξης και του λαϊκού κινήματος. Αλλά γι’ αυτό θα μιλήσουμε παρακάτω.

 

Η ΣΥΝΘΕΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΒΑΡΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

Η έλλειψη πρωτογενών στοιχείων και τα προβλήματα στην μεθοδολογία που ακολουθούν οι διάφορες στατιστικές δυσκολεύουν τη μελέτη της πραγματικότητας. Από τη σύγκριση των στοιχείων από τις διάφορες πηγές παρουσιάζονται σοβαρά κενά, ακόμα και αντιφάσεις. Στις στατιστικές δεν εμφανίζονται ορισμένες κατηγορίες (λχ. μετανάστες). Πρέπει επίσης να σημειωθεί πως δεν αντικατοπτρίζεται η κατάσταση των περιστασιακά απασχολούμενων ή των απασχολούμενων σε συνθήκες «μαύρης εργασίας» χωρίς κανένα δικαίωμα. Στεκόμαστε στην περίοδο ‘95-’96, και λόγω έλλειψης τελευταίων στοιχείων, αλλά και γιατί γι’ αυτά τα χρόνια υπάρχει πιο πλούσιο υλικό από διάφορες πηγές. Παρ’ όλα αυτά μπορούμε να διαπιστώσουμε ορισμένες βασικές τάσεις.

Σύμφωνα με την απογραφή του 1991 οι νέοι (15-29 ετών) ήταν 2.279.768 αντιπροσωπεύοντας το 22,2% του συνολικού πληθυσμού, ενώ το 1996 2.354.800 ή 22,5% του συνολικού πληθυσμού (στοιχεία Eurostat).

To ποσοστό των απασχολούμενων νέων στο σύνολο του νεανικού πληθυσμού ανερχόταν το 1996 σε 821.313 άτομα (Ερευνα Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού ΕΣΥΕ), δηλαδή γύρω στο 35% του συνολικού πληθυσμού των νέων. Το 1996 καταγράφονται 262.600 άνεργοι νέοι σε σύνολο 446.400 ανέργων, αντιπροσωπεύοντας δηλαδή το 58,8% του συνόλου! (επεξεργασία στοιχείων ΕΣΥΕ).

Γενικά, από τη σύγκριση και αντιπαραβολή στοιχείων από διάφορες έρευνες εκτιμάμε ότι οι εργαζόμενοι και άνεργοι νέοι ξεπερνούν το 50% του συνόλου του νεανικού πληθυσμού της χώρας. Ενδεικτικά τη σχολική χρονιά 1995-‘96 οι μαθητές ημερησίων δημόσιων λυκείων όλων των τύπων, ΤΕΣ και Γ’ τάξης γυμνασίων ήταν 497.465 (21,12% των νέων), ενώ τη σχολική χρονιά 1996-‘97 493.847 (20,97 %)[1].

Το συμπέρασμα είναι ότι η εργαζόμενη νεολαία είναι μια σημαντική δύναμη και αποτελεί το μεγαλύτερο τμήμα της νεολαίας.

Το ποσοστό των νέων στο σύνολο των απασχολούμενων φτάνει το 21,2% (1996) ενώ πολύ μεγαλύτερο είναι το ποσοστό των νέων στο σύνολο των μισθωτών (552.163 δηλαδή 38,05% των μισθωτών και 67,23% του συνόλου των εργαζόμενων νέων). Το σύνολο μισθωτοί + άνεργοι νέοι το 1996 φτάνει τις 814.763 χιλιάδες ή 34,6% στο νεανικό πληθυσμό.

Από αυτά τα ενδεικτικά στοιχεία, χωρίς να συνυπολογίσουμε μια σειρά άλλους παράγοντες (λχ. συμβοηθούντα μέλη ή αυτοαπασχολούμενους που απαιτούν ειδική επεξεργασία) προκύπτει αβίαστα πως σημαντικό είναι το βάρος της εργατικής νεολαίας τόσο στο σύνολο των εργαζόμενων νέων όσο και στη νεολαία συνολικά.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 1
ΑΠΑΣΧΟΛΟΛΟΥΜΕΝΟΙ ΚΑΤΑ ΘΕΣΗ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΚΑΙ ΟΜΑΔΕΣ ΗΛΙΚΙΩΝ 1996

 

Αριθμός απασχ/νων νέων

Εργοδότες

Αυτοαπασχ/νοι

Μισθωτοί

Συμβοηθούντα μη αμειβόμενα μέλη

Σύνολο οικον/κά ενεργού πληθυσμού

 

 

3.871.923

 

 

267.987

 

 

1.036.487

 

 

2.101.006

 

 

466.444

14 ετών

3.640

0

0

1.238

2.402

15-19

68.705

150

3.195

37.136

28.224

20-24

281.498

3.773

25.885

189.786

62.053

25-29

467.470

16.735

70.977

324.003

55.755

Σύνολο 14-29

821.313

20.658

100.057

552.163

148.434

Ποσοστό νέων

21,2%

0,07%

0,09%

38,05%

31,82%

Πηγή: ΕΣΥΕ ΕΑΕΔ

 

Σύμφωνα με τα στοιχεία του 1996 στον πρωτογενή τομέα (γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία) εργάζονταν 105.485 νέοι ή 12,84% του συνόλου των απασχολούμενων νέων[2], στη βιομηχανία (μεταποίηση, ορυχεία, ενέργεια, κατασκευές, μεταφορές-επικοινωνίες) εργάζονταν 247.752 ή 30,16% ενώ στον τριτογενή τομέα (εμπόριο, υπηρεσίες) 468.142 ή 57%.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατανομή των εργαζόμενων νέων κατά τομέα οικονομικής δραστηριότητας. Τόσο η συγκέντρωσή τους στους διάφορους τομείς, όσο και η αναλογία τους στο σύνολο των εργαζομένων του συγκεκριμένου τομέα ή κλάδου αποτελούν στοιχεία σημαντικής σημασίας για τις προτεραιότητες τόσο της ΚΝΕ όσο και του ταξικού ρεύματος του εργατικού συνδικαλιστικού κινήματος.

Η μεγαλύτερη συγκέντρωση παρουσιάζεται στο εμπόριο με 181.304 εργαζόμενους νέων που αντιπροσωπεύουν το 22,07% του συνόλου των απασχολούμενων νέων και το 28,83% του συνόλου των εργαζομένων στο εμπόριο. Ακολουθεί η μεταποίηση με 138.496 δηλαδή το 16,86% των απασχολούμενων νέων και το 24,04% των εργαζομένων στη μεταποιητική βιομηχανία..

Οι τομείς με το σημαντικότερο ποσοστό νέων είναι οι παρακάτω:

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 2
ΠΟΣΟΣΤΟ ΝΕΩΝ ΣΤΟΥΣ ΑΠΑΣΧΟΛΟΥΜΕΝΟΥΣ[3] ΑΝΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ

(παρατίθενται μόνο οι πιο σημαντικοί κλάδοι/τομείς)

 

Σύνολο εργαζομένων

Εργαζόμενοι

14-29

Ποσοστό νέων

14-29

Ξενοδοχεία-εστιατόρια

 

229.296

 

70.835

 

30,69%

Εμπόριο

628.751

181.304

28,83%

Μεταποίηση

576.106

136.496

24,04%

Κατασκευές

251.809

56.042

22,25%

Τράπεζες

92.219

18.953

20,55%

Εκπαίδευση

224.257

42.141

18,24%

Υγεία-πρόνοια

170.543

30.106

17,65%

Μεταφορές-επικοινωνίες

 

253.986

 

43.866

 

17,27%

Γεωργία-κτηνοτροφία

 

711.516

 

102.126

 

14,35%

Πηγή: ΕΣΥΕ 1996 – επεξεργασία στοιχείων.

 

Είναι φανερό από τους πίνακες ότι το ειδικό βάρος των νέων είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε ορισμένους κλάδους και κατά συνέπεια σε αυτούς ακριβώς τους κλάδους ο βαθμός συνδικαλισμού των νέων στα σωματεία επιδρά σημαντικά στην συνδικαλιστική πυκνότητα και το βαθμό οργάνωσης των εργαζομένων.

Το ποσοστό των νέων εργαζομένων στο εμπόριο και στη μεταποίηση είναι ιδιαίτερα σημαντικό, τόσο στο σύνολο των απασχολούμενων νέων όσο και στο σύνολο των εργαζομένων.

Η συγκέντρωση και αντιπαραβολή στοιχείων για το βαθμό οργάνωσης στα σωματεία θα είχε αρκετό ενδιαφέρον, όπως και στοιχεία για τους τομείς συγκέντρωσης νέων μεταναστών.

Αυξημένη εμφανίζεται η συμμετοχή νέων σε τομείς που η συγκέντρωση και συγκεντροποίηση κεφαλαίου προχωρά με γρήγορους ρυθμούς.

 

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέλιξη της ανεργίας κατά ηλικία, φύλο και μορφωτικό επίπεδο. Σημαντικό μέρος της αύξησής της αποτελούν οι νέοι άνεργοι. Σημαντικό μέρος αυτής της αύξησης, όπως προκύπτει από τους παρακάτω πίνακες, οφείλεται στην αύξηση των νέων ανέργων με υψηλή ειδίκευση (απόφοιτοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης), χαρακτηριστικό της υποτίμησης και καταστροφής της βασικής παραγωγικής δύναμης, της εργατικής δύναμης.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 3
ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ
(σε χιλιάδες)

επίπεδο

εκπαίδευσης

 

1993

1994

1995

1996

1997

 

Αντρες

52,0

50,9

53,5

45,6

46,2

α' βάθμια

Γυναίκες

57,2

55,6

56,6

64,8

59,2

 

Σύνολο

109,2

106,5

110,1

110,4

105,4

β' βάθμια

Αντρες

82,9

89.0

90,1

86,6

92,2

 

Γυναίκες

124,3

125,2

131,5

147,3

141,4

 

Σύνολο

207,2

214,2

221,6

233,9

233,6

γ' βάθμια

Αντρες

29,6

30,6

32,5

34,6

34,6

 

Γυναίκες

52,2

52,5

60,5

66,7

66,7

 

Σύνολο

81,8

83,1

93,0

101,3

101,3

 

 

 

 

 

 

 

Σύνολο

Αντρες

164,5

170,5

176,1

166,8

173,0

 

Γυναίκες

233,7

233,3

248,6

278,8

267,3

 

Σύνολο

398,2

403,8

424,7

445,6

440,3

Πηγή: ΕΣΥΕ

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 4
ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ 14-29 ΕΤΩΝ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ
(σε χιλιάδες)

επίπεδο εκπαίδευσης

 

1993

1994

1995

1996

1997

 

Αντρες

14,8

15,3

14,5

13,1

12,6

α' βάθμια

Γυναίκες

16,3

13,4

13,6

16,7

12,9

 

Σύνολο

31,1

28,7

28,1

29,8

25,5

β' βάθμια

Αντρες

58,9

62,7

62,5

59,1

62,8

 

Γυναίκες

92,8

93,0

97,3

104,9

97,7

 

Σύνολο

151,7

155,7

159,8

164,0

160,5

γ' βάθμια

Αντρες

17,8

16,6

16,0

21,1

21,2

 

Γυναίκες

37,0

37,5

44,3

47,7

45,8

 

Σύνολο

54,8

54,1

60,3

68,8

67,0

 

 

 

 

 

 

 

Σύνολο

Αντρες

91,5

94,6

93,0

93,3

96,6

 

Γυναίκες

146,1

143,9

155,2

169,3

156,4

 

Σύνολο

237,6

238,5

248,2

262,6

253,0

Πηγή: ΕΣΥΕ (επεξεργασία στοιχείων)

 

Με βάση τα στοιχεία που δίνονται το 1993 οι νέοι αποτελούσαν το 59,56% των ανέργων, το 1994 το 59,06%, το 1995 το 58,44%, το 1996 το 58,93% και το 1997 το 57,46%. Σε κάθε περίπτωση αποτελούν την πλειονότητα των ανέργων.

Οι γυναίκες αποτελούν την πλειονότητα των ανέργων, με αυξημένο το ποσοστό των νέων γυναικών στους άνεργους 14-29 ετών. Πάνω από 1 στους 3 άνεργους είναι νέα.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 5
Η ΑΝΕΡΓΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

 

1993

1994

1995

1996

1997

% γυναικών στο σύνολο των ανέργων

58,68

57,76

58,53

62,56

60,70

% γυναικών στους άνεργους νέους

61,48

60,33

62,53

64,47

61,77

% νέων γυναικών στο σύνολο των ανέργων

36,69

35,63

36,54

37,99

35,52

Ανάλυση στοιχείων πίνακα 3, 4.

 

Οι νέοι άνεργοι με μέση και ανώτερη μόρφωση αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα των ανέργων νέων, ενώ σχεδόν 1 στους 4 άνεργους έχει ανώτερη ή ανώτατη μόρφωση. Η διαφορά στον αριθμό των νέων ανέργων μεταξύ των δύο φύλων είναι εξαιρετικά μεγάλη στους απόφοιτους της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης: οι άνεργες κοπέλες είναι υπερδιπλάσιες των αντρών.

 

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΘΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ

Η απλή ανάγνωση των επίσημων στοιχείων και στατιστικών δεν επαρκεί για να σκιαγραφήσουμε την κατάσταση στην εργαζόμενη νεολαία. Οι γραμμές της νέας γενιάς της εργατικής τάξης διευρύνονται συνεχώς τόσο από τους νέους μετανάστες, όσο και από τα παιδιά που εγκαταλείπουν την υποχρεωτική εκπαίδευση. Το 1996 η UNISEF κατέτασσε τη χώρα μας σε αυτές που εφαρμόζουν ανεπαρκή μέτρα για την προστασία του παιδιού, υπολογίζοντας ότι 15.000 εγκαταλείπουν κάθε χρόνο τη βασική, υποχρεωτική εκπαίδευση, προερχόμενα κυρίως από τις ασθενέστερες οικονομικά οικογένειες[4].

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 6
ΑΡΙΘΜΟΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΟΥ ΔΕΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΑΝ ΤΗΝ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Ετος
Γεννήσεις
Θανάτοι κάτω του 1 έτους
Τελικός αριθμός παιδιών
Απόφοιτοι
Ημερήσιου
Γυμνασίου
Δεν
Ολοκλή-ρωσαν
Ποσοστό
Διαρροής %
1981
140.953
2.294
138.659
124.009
(1995-96)
14.650
10,56
1982
137.275
2.076
135.199
118.021
(1996-97)
17.178
12,70

Πηγή: Σύγκριση στοιχείων ΕΣΥΕ για κίνηση πληθυσμού και στοιχεία ΥΠΕΠΘ/ΔΙΠΕΕ.

 

Η τελική πραγματική διαρροή από την υποχρεωτική εκπαίδευση είναι πιθανά ακόμα μεγαλύτερη. Σε αυτό συνηγορούν στοιχεία και από άλλες πηγές.

Τα τελευταία 15 χρόνια 30.000 παιδιά δε φοίτησαν ούτε στο δημοτικό σχολείο και 120.000 νέοι 15-19 χρονών δεν ολοκλήρωσαν την υποχρεωτική εκπαίδευση[5]. Η εικόνα της εγκατάλειψης του σχολείου και ο προσανατολισμός από νεαρή ηλικία στην αναζήτηση εργασίας γίνεται πιο πλήρης, αν εξετάσουμε το φαινόμενο κατά περιοχές και ιδιαίτερα στις λαϊκές γειτονιές και δήμους. Για παράδειγμα, στο Θριάσιο πεδίο, το 25% των παιδιών εγκαταλείπει την υποχρεωτική εκπαίδευση, ενώ στη συνέχεια της μέσης εκπαίδευσης η διαρροή φτάνει το 40%[6]. Ανάλογη εικόνα παρουσιάζεται και σε δήμους της Δυτικής Αθήνας, αλλά και σε περιοχές στην επαρχία. Η πλειονότητα των παιδιών προσανατολίζονται στην αναζήτηση εργασίας ή στη συνδρομή στην οικογενειακή εκμετάλλευση (αγροτικές περιοχές), ενώ η κατάσταση σε ορισμένες ειδικά κατηγορίες (λχ. τσιγγάνοι, παλιννοστούντες, μετανάστες) είναι ακόμα χειρότερη.

Γίνεται φανερό ότι η σχολική αποτυχία και εγκατάλειψη έχει σαφή ταξικά χαρακτηριστικά, επηρεάζεται από τις σοβαρές οικονομικές και κοινωνικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι πιο φτωχές εργατικές-λαϊκές οικογένειες.

Το φαινόμενο της εργασίας παιδιών και ανηλίκων επεκτείνεται και στη χώρα μας και παγκόσμια και μάλιστα τη στιγμή που σύμφωνα με την ΕΣΥΕ το 1996 υπήρχαν στη χώρα μας 95.000 άνεργοι 25-29 ετών, νέοι σε ηλικία «ώριμη». Είναι φαινόμενο σύμφυτο στον καπιταλισμό και αποτέλεσμα της κεφαλαιοκρατικής χρησιμοποίησης των επιτευγμάτων της τεχνικής. Ο Μαρξ τόνιζε από τον προηγούμενο αιώνα πως ανάμεσα στις πρώτες λέξεις της κεφαλαιοκρατικής χρησιμοποίησης των μηχανών ήταν η εργασία των παιδιών κλέβοντας το χρόνο του παιχνιδιού.

Ο αριθμός των ανήλικων εργαζομένων θα αυξηθεί σημαντικά και με την αύξηση της σχολικής διαρροής από το λύκειο σαν αποτέλεσμα της «εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης» της κυβέρνησης. Η στροφή προς την κατάρτιση, προς στενές αφυδατωμένες τεχνικές γνώσεις σύμφωνα με τις τρέχουσες ανάγκες του κεφαλαίου θα επιδράσει στη συνολική συγκρότηση και το μορφωτικό επίπεδο των νέων, με τρόπο ίσως ακόμα πιο δραστικό από εκείνο που περιέγραψε ο Μαρξ για τις επιπτώσεις της εισαγωγής των μηχανών: «Η διανοητική όμως ερήμωση, που δημιουργήθηκε τεχνητά με τη μετατροπή ανώριμων ανθρώπων σε απλές μηχανές για την παραγωγή υπεραξίας... διαφέρει πολύ από κείνη την πρωτόγονη άγνοια, που αφήνει χέρσο το πνεύμα, χωρίς να διαφθείρει την ικανότητα ανάπτυξής του, αυτή την ίδια φυσική γονιμότητα» [7].

Γενικεύεται η περιστασιακή εργασία σημαντικών τμημάτων νέων. Φοιτητές, σπουδαστές, ακόμα και μαθητές όλο και πιο πολύ προσανατολίζονται σε εποχιακές ή περιστασιακές εργασίες. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων πρόκειται για «μαύρη» δουλειά χωρίς δικαιώματα: ωράρια, μισθοί, ασφάλιση κρίνονται συχνά από το βαθμό της ανάγκης και την προσωπική διαπραγμάτευση.

Μέσα από τις αλλαγές στα συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης, μέσα από την περιστασιακή - εποχική εργασία σε συνδυασμό με την παρατεταμένη ανεργία ο νέος προετοιμάζεται να συνηθίσει και να αποδεχτεί την ανατροπή των εργασιακών σχέσεων, την ελαστικότητα, την προσωρινότητα και την ανασφάλεια στην απασχόληση.

Πολλά από τις κατακτήσεις και τα δικαιώματα που υπερασπίζεται σήμερα η εργατική τάξη, δεν αναγνωρίζονται σαν τέτια από σημαντικά τμήματα νέων λχ. συλλογικές συμβάσεις, ωράρια. Ισως δεν αποτελεί σύμπτωση το γεγονός ότι μια σειρά ανατροπές των εργασιακών σχέσεων που αφορούν ωράρια, «ευέλικτες μορφές» εργασίας, μερική απασχόληση, συμβάσεις ορισμένου χρόνου ή ακόμα και ανοιχτές παραβιάσεις των εργασιακών σχέσεων πρωτοεφαρμόστηκαν ή εφαρμόζονται με μεγαλύτερη ένταση σε τομείς που το ποσοστό των νέων είναι αυξημένο. Οι χειρότερες, παλιές και νέες μορφές υπερεκμετάλλευσης αποτελούν καθημερινή πραγματικότητα για τους νέους, ενώ μια σειρά αλλαγές και ανατροπές που συντελούνται σήμερα θα έχουν μακροπρόθεσμα οδυνηρές επιπτώσεις στη σημερινή νέα γενιά (λχ. ασφαλιστικό).

Παρότι έρχονται σε επαφή με την εργασία σε πιο μικρή ηλικία, επιμηκύνεται γενικά ο χρόνος μέχρι μια πιο σταθερή ένταξη στην παραγωγή, δυσκολεύονται περισσότερο να σχηματίσουν δικό τους νοικοκυριό.

Σε αυτό συγκλίνει και πρόσφατη έρευνα όπου το ποσοστό των νέων που ζουν με τις οικογένειές τους αυξάνεται από 66,2% (1997) σε 68,8% (1999)[8].

 

ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ ΚΑΙ ΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ

Αντανάκλαση των δυσκολιών που βιώνουν οι νέοι αλλά και οι λαϊκές οικογένειες, αποτελεί η αύξηση που παρατηρείται στον αριθμό των νυχτερινών (εργαζόμενων) μαθητών. Η κατηγορία των μαθητών νυχτερινών σχολείων δε μπορεί να καταταχθεί με ακρίβεια σε κάποια ηλικιακή ομάδα, δεχόμαστε όμως ότι η συντριπτική πλειονότητα είναι νέοι.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 7
ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΝΥΧΤΕΡΙΝΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΚΑΙ ΤΕΣ

 

1995-96

1996-97

1997-98

Νυχτερινά Γυμνάσια

9.292

9.879

9.907

Νυχτερινά Γεν. Λύκεια

5.044

5.459

5.499

Νυχτερινά ΤΕΛ

6.592

6.877

7.261

Νυχτερινά ΤΕΣ

2.738

2.866

3.038

Σύνολο νυχτ. Λυκείων

11.636

12.336

12.760

Σύνολο νυχτερινών μαθητών

23.666

25.081

25.705

Πηγή: ΥΠΕΠΘ ΔΙΠΕΕ, τμήμ. Επιχ. Ερευνας και Στατιστικής

 

Από τα στοιχεία που δίνονται προκύπτει ότι τη σχολική χρονιά 1996-‘97 είχαμε μια αύξηση των νυχτερινών μαθητών κατά 5,97% σε σχέση με το 1995-‘96, ενώ η αύξηση το 1997-‘98 σε σχέση με το 1995-‘96 γίνεται 11,6%. Ειδικά στα νυχτερινά λύκεια η αύξηση το 1996-‘97 σε σχέση με το 1995-‘96 είναι 6%, ενώ το 1997-‘98 σε σχέση με δύο χρόνια πριν είναι 9,6%.

Το ποσοστό των εργαζόμενων μαθητών στο σύνολο των απασχολούμενων νέων το 1996 είναι γύρω στο 3%.

Η πορεία των μαθητών ημερήσιων λυκείων είναι αντίστροφη. Από 358.068 το 1995-‘96 πέφτουν στους 347.796 το 1997-‘98. Εχουμε δηλαδή μια μείωση 10.272 μαθητών, η οποία δε διοχετεύεται όλη στη νυχτερινή εκπαίδευση και που προέρχεται από τις χαμηλές τάξεις του λυκείου (Α΄ και Β΄ τάξη).

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 8
ΑΠΟΦΟΙΤΟΙ ΜΕΣΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Ετος γέννησης

Πληθυσμός [9]

Απόφοιτοι μέσης γενικής[10]

Ποσοστό

%

Μέση γενική και τεχνική[11]

Ποσοστό

%

1978

143.755

104.712

72,84

109.991

76,51

1979

145.193

105.795

72,86

111.360

76,69

1980

145.476

108.629

74,67

114.875

78,96

Πηγή: Σύγκριση στοιχείων ΕΣΥΕ για κίνηση πληθυσμού και στοιχεία ΥΠΕΠΘ/ΔΙΠΕΕ.

 

Τα στοιχεία του πίνακα 8 μας δείχνουν ότι η μεγάλη πλειονότητα της νεολαίας όταν μπαίνει στην παραγωγή έχει ολοκληρώσει τουλάχιστον τη μέση εκπαίδευση. Βέβαια, όπως ήδη επισημάνθηκε πιο πάνω, σε ορισμένες εργατικές γειτονιές η εικόνα είναι αρκετά διαφορετική.

Το τοπίο αυτό πρόκειται να ανατραπεί άρδην και ήδη αντιστρέφεται στην πορεία εφαρμογής της αντιεκπαιδευτικής μεταρρύθμισης της κυβέρνησης. Από τα στοιχεία που έχει δώσει το τμήμα παιδείας της ΚΕ του ΚΚΕ ήδη η διαρροή από το λύκειο είναι ορατή και το 1999-2000 η πρόβλεψη είναι να φτάνει στην Γ΄ Λυκείου κάτω από το 55% των αποφοίτων της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, από 90% το σχολικό έτος 1998-99 (σήμερα στη Γ΄ τάξη των ημερήσιων λυκείων φοιτούν 72.000 μαθητές από 120.563 που αποφοίτησαν από το Γυμνάσιο).

Πριν από την εφαρμογή της «μεταρρύθμισης» το 89% των μαθητών που αποφοιτούσαν από το Γυμνάσιο συνέχιζαν τις σπουδές τους στο Λύκειο, σήμερα μόνο το 61% συνεχίζει. Η διαρροή από το λύκειο αυξάνεται από 11% σε 39% τα πρώτα μόλις δύο χρόνια της «μεταρρύθμισης»!

 

ΠΛΕΥΡΕΣ ΤΗΣ ΔΙΑΠΑΛΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ

 Στο φόντο των δυσκολιών και των προβλημάτων, η άρχουσα τάξη αναπτύσσει μια πολύμορφη και πολυμέτωπη καμπάνια για την άλωση των νεανικών συνειδήσεων. Επιδιώκει, αξιοποιώντας τα προβλήματα, τις μειωμένες εμπειρίες των νέων, την ανοικτή προδοσία των ηγεσιών του εργατικού συνδικαλιστικού κινήματος να χρησιμοποιήσει τη νεολαία σαν πολιορκητικό κριό για τη διάσπαση της ενότητας της εργατικής τάξης και την απρόσκοπτη εφαρμογή των αναδιαρθρώσεων των εργασιακών σχέσεων.

Πολύμορφα προβάλλεται και επικεντρώνεται ιδιαίτερα στους νέους εργαζόμενους η λογική της κοινωνικής συναίνεσης σε συνδυασμό με τη συγκεκριμένη επιχείρηση χειραγώγησης της συλλογικής δράσης και έκφρασης των νέων μέσα από τα κοινοτικά προγράμματα και τις κυβερνητικές δράσεις.

Σημαντικές ανατροπές έγιναν και γίνονται στο όνομα της ανεργίας των νέων (ΤΣΑ, Λευκή Βίβλος, συστήματα κατάρτισης, προστασία ανέργων), ενώ προγράμματα επί προγραμμάτων χρηματοδοτούνται για να αλυσοδένουν έναντι λίγων αργυρίων και ανέξοδων ελπίδων, την οργή μα και τις προσδοκίες τους. Οι προσαρμογές, αλλαγές και κατευθύνσεις του μεγάλου κεφαλαίου εξυπηρετούν βαθύτερους στόχους.

Αναγορεύοντας την κατάρτιση σαν το φάρμακο δια πάσα νόσο και ιδιαίτερα της ανεργίας, η ευθύνη της ανεργίας επιστρέφει στον άνεργο: να νιώσει δηλαδή ο νέος την κρίση και την αποτυχία του συστήματος σαν κρίση των δικών του ικανοτήτων, σαν προσωπική αποτυχία, συντρίβοντας την αυτοπεποίθηση μα και τις απαιτήσεις, καλλιεργώντας την αυταπάτη και το συμβιβασμό.

Το καθολικό δικαίωμα στην εργασία αντιστρέφεται σε ατομική δυνατότητα του καθένα να μετατραπεί σε «απασχολήσιμο». Η προετοιμασία αυτού του τύπου εργαζόμενου αποτελεί βασικό στόχο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, η οποία προσαρμόζει το εκπαιδευτικό σύστημα στην προοπτική της πλήρους ανατροπής των εργασιακών σχέσεων, που αποτελεί έναν από τους βασικούς στυλοβάτες των αναδιαρθρώσεων που προχωρούν στο όνομα της ΟΝΕ.

Η φιλολογία για την «κοινωνία της γνώσης», τη δήθεν απαξίωση των γνώσεων εξ αιτίας του ξέφρενου, όπως λένε, καλπασμού της «τεχνολογικής επανάστασης» και την αναγκαιότητα της «δια βίου κατάρτισης» προετοιμάζει τη σισύφεια περιπλάνηση μεταξύ ανεργίας και υποαπασχόλησης. Περιορίζεται έτσι η γενική εκπαίδευση σε κάποιες βασικές γνώσεις (γραφή, αρίθμηση, ανάγνωση και ξένη γλώσσα υποδεικνύει η Λευκή Βίβλος για την παιδεία) και συμπληρώνεται με σύντομες καταρτίσεις, αποσπασματικές τεχνικές γνώσεις με σύντομη ημερομηνία λήξης που θα πρέπει να «ανανεώνονται» εφ’ όρου ζωής.

Η ελαστικότητα στην απασχόληση ντύνεται με το κοστούμι της προσωπικής «επιλογής», η ανατροπή των συλλογικών συμβάσεων, οι ιδιωτικοποιήσεις με την κάλπικη αξία του ατομισμού και του ανταγωνισμού, η αύξηση της ανεργίας με τα χρώματα του ρατσιστικού μίσους.

Η ίδια η περιθωριοποίηση σημαντικών τμημάτων της νεολαίας από παθογένεια του καπιταλισμού παρουσιάζεται σαν παθογένεια του ξεχωριστού ατόμου που είναι «κοινωνικά αποκλεισμένο», και άρα οφείλει να λάβει συνδρομή για να «επανενταχθεί». Ποιός είναι ο φταίχτης για τα δεινά της κοινωνίας; Ο ίδιος ο νέος, ο καθένας χωριστά και όλοι μαζί, «όλοι» εκτός από τον καπιταλισμό και την πολιτική που τον στηρίζει. «Η νεολαία…τείνει να στρέφεται στη γενική εκπαίδευση με τον κίνδυνο να αισθάνεται υπερπροσοντούχα στην εργασία». Αρα ζητά πολλά: να η αιτία για τα δεινά και την ανεργία.

Η εκστρατεία της άρχουσας τάξης διευκολύνεται και από την κατάσταση στο εργατικό κίνημα. Δε μιλούμε μόνο για το χαμηλό ποσοστό συνδικαλισμένων νέων, γιατί αυτό δεν αποτελεί από μόνο του απόλυτο κριτήριο (λχ. σε ΔΕΚΟ και δημόσια διοίκηση είναι ψηλό). Το πρόβλημα σχετίζεται κυρίως με τον προσανατολισμό των συνδικάτων. Επιπλέον δυσκολίες στην οργάνωση των νέων εργατών προσθέτουν και μια σειρά άλλοι λόγοι όπως: Οι συνθήκες δουλειάς, οι ελαστικές μορφές απασχόλησης, η πίεση της ανεργίας σε συνδυασμό με την παραβίαση στοιχειωδών δικαιωμάτων. Γίνονται δέκτες πολύμορφων πιέσεων ιδεολογικών και εκβιασμών, αλλά κυρίως αυτών που παράγει το εργασιακό περιβάλλον και η πραγματικότητα όσον αφορά τους όρους εργασίας.

Η εργασιακή περιπλάνηση, η περιστασιακή εργασία δυσκολεύει αντικειμενικά τη συνδικαλιστική κάλυψη και οργάνωση. Επίσης, η έλλειψη ή η πολύ περιορισμένη πείρα από τη μαζική πάλη στη νέα γενιά, η περιορισμένη κοινωνική εμπειρία. Όπως και οι αδύνατοι δεσμοί μας και η έλλειψη προσανατολισμού από τα ταξικά συνδικάτα.

Η δουλειά της ΚΝΕ μα και του ταξικού ρεύματος στο συνδικαλιστικό κίνημα στη νεολαία, η επίπονη δουλειά συσπείρωσης, οργάνωσης των αντιστάσεων και των αγώνων οφείλει να λαμβάνει υπόψη μορφές, τρόπους και στόχους που απευθύνονται στη νέα γενιά της εργατικής τάξης. Η κατάσταση θα αλλάζει στο βαθμό που αλλάζουμε το συσχετισμό, μα και ο συσχετισμός θα αλλάζει στο βαθμό που θα αλλάζουμε το βαθμό οργάνωσης και συσπείρωσης στην ταξική γραμμή, της εργαζόμενης νεολαίας.

Αυτό αποτελεί πρώτα απ’ όλα ζήτημα δικού μας προσανατολισμού ώστε η εργαζόμενη και εργατική νεολαία να στρατευτεί με την εργατική τάξη, το ταξικό ρεύμα στο εργατικό κίνημα και το ΚΚΕ, στην προοπτική του Μετώπου.

Στη δουλειά μας σε αυτό το τμήμα της νεολαίας αναδείχνονται τα εξής καθήκοντα:

Η επεξεργασία, προβολή και συσπείρωση σε στόχους πάλης στο εργατικό κίνημα που θα βοηθούν τη συνειδητοποίηση των κοινών συμφερόντων της εργατικής τάξης.

Η δουλειά για την οργάνωση στα συνδικάτα, τις επιτροπές νέων και τις επιτροπές αγώνα, η διεύρυνση της ΕΣΑΚ με νέους εργάτες.

Ο προσανατολισμός των ταξικών συνδικάτων σε πολύμορφες δραστηριότητες που θα αγκαλιάζουν ευρύτερο φάσμα αναγκών και ενδιαφερόντων των νέων.

Η ενίσχυση και το βάθαιμα του αντιιμπεριαλιστικού, αντιμονοπωλιακού προσανατολισμού του κινήματος της νεολαίας μέσα από τη διεύρυνση της πολύμορφης-πολυμέτωπης δράσης.

Η επιμονή μας στην ανάπτυξη της ΚΝΕ στους νέους εργάτες και εργαζόμενους.

Η αναδιάταξη των δυνάμεών μας στα μεγάλα αστικά κέντρα με προσανατολισμό στους βασικούς κλάδους και την οικοδόμηση οργανώσεων.

Το ειδικό βάρος της εργαζόμενης και εργατικής νεολαίας μεγαλώνει. Αντανακλά και αυτό, μαζί με τα βήματα που έχει κάνει το κίνημα της νεολαίας στην ανάπτυξη, αν και ανομοιόμορφα, ταξικά στοιχεία στα κριτήρια της νέας γενιάς. Παρά το γεγονός ότι η αστική ιδεολογία και τα πρότυπα που προβάλλει παραμένουν κυρίαρχα, πρέπει να σημειώσουμε ωστόσο ότι συντελούνται μια σειρά διεργασίες στις νεανικές συνειδήσεις που είναι ελπιδοφόρες, ανεξάρτητα από το πόσο και σε ποιό βαθμό οι αναζητήσεις της νεολαίας είναι συνειδητές.

Αυξάνει η δυσαρέσκεια, η αμφισβήτηση, η κριτική-απορριπτική στάση απέναντι στην κοινωνική πραγματικότητα, η αρνητική τοποθέτηση απέναντι σε αξίες σύμφυτες του καπιταλιστικού συστήματος. Η αξία της συλλογικότητας δυναμώνει, εκφράζεται πιο έντονα με την επιδοκιμασία των αγώνων, αλλά και τη διάθεση συμμετοχής.

Δυναμώνει η απαίτηση βαθιών αλλαγών, έστω και αν αυτό δεν παίρνει πάντα μια πιο συνειδητή, πολιτική έκφραση. Ενισχύεται η επίδραση και ο ρόλος του κινήματος στη διαμόρφωση αξιών, στάσης ζωής, συνείδησης. Δυναμώνει το ρεύμα της νεανικής αντεπίθεσης. Αναμφίβολα τα παραπάνω αντανακλούν τη θετική, ανοδική πορεία του ΚΚΕ και της ΚΝΕ τα τελευταία χρόνια.

Υπάρχει δρόμος πολύς μπροστά μας, μα και ένα έδαφος γόνιμο για το στέριωμα της ΚΝΕ στους νέους εργαζομένους, για να τροφοδοτήσει η νέα φρουρά της εργατικής τάξης το ταξικό ρεύμα στο εργατικό κίνημα.



Ο Νίκος Σερετάκης είναι μέλος του Γραφείου του ΚΣ της ΚΝΕ.

[1] Επεξεργασία στοιχείων ΥΠΕΠΘ ΔΙΠΕΕ, Τμήμα Επιχειρηματικής Ερευνας και Στατιστικής.

[2]Στη γεωργία-κτηνοτροφία κλπ. μεγάλο μέρος των απασχολούμενων νέων είναι συμβοηθούντα μέλη οικογενειακών εκμεταλλεύσεων.

[3] Οι αριθμοί είναι στο σύνολο των απασχολούμενων (εργοδότες + αυτοαπασχολούμενοι + μισθωτοί + συμβοηθούντα μέλη)

[4] Η παιδική εργασία στην Ελλάδα, Α. Μπήτρα, Α. Σπηλιωτοπούλου, «ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ» περιοδικό του ΙΝΕ, τ. 35.

[5] ο.π.   αναφορά σε στοιχεία της ΕΣΥΕ όπως δημοσιεύθηκαν στα «ΝΕΑ».

[6] ΕΞΟΥΣΙΑ, 9/1/98, στοιχεία από έρευνα του ΙΝΕ.

[7] Κ. Μαρξ: «Το Κεφάλαιο», τ. 1, σελ. 415.

[8] Ερευνα V-project research consulting για λογαριασμό της ΓΓΝΓ, 1999.

[9] Πληθυσμός από αριθμό γεννήσεων μείον θανάτους μέχρι ενός έτους.

[10] Υπολογίζονται οι απόφοιτοι ημερήσιων ΕΠΛ, ΓΛ, και ΤΕΛ τις χρονιές 95-96, 96-97 και 97-98 αντίστοιχα.

[11] Απόφοιτοι ΕΠΛ, ΓΛ, ΤΕΛ και ημερησίων ΤΕΣ.