ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΕΣΣΔ 1955-1990

Το άρθρο αυτό συνεχίζει και συμπληρώνει το πρώτο μέρος μιας εργασίας[1] που στοχεύει, δίνοντας στοιχεία της οικονομικής ανάπτυξης της ΕΣΣΔ σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, να συμβάλει στην ερμηνεία της πορείας του συσχετισμού των πολιτικο-οικονομικών δυνάμεων, κατά τον 20ό αιώνα. Πιστεύουμε ότι αυτό θα είναι χρήσιμο για την παραπέρα έρευνα και μελέτη των αιτιών των ανατροπών που επήλθαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990, με τις επιπτώσεις τους στις σημερινές εξελίξεις.

Η σημασία της Οκτωβριανής Επανάστασης και ο τεράστιος ρόλος της στην πρόοδο της ανθρώπινης κοινωνίας περιγράφηκαν στο προηγούμενο μέρος αυτής της εργασίας. Σε προηγούμενο άρθρο τεκμηριώθηκαν, επίσης, η ανωτερότητα του κοινωνικού συστήματος και η υπεροχή της οικονομικής αποτελεσματικότητας των σοσιαλιστικών πολιτικών επιλογών που εφαρμόστηκαν, σύμφωνα με τη θεωρία του μαρξισμού-λενινισμού, από το 1917 ως τα μέσα της δεκαετίας του 1950, στη Σοβιετική Ενωση.

Με βάση τα οικονομικά και πολιτικά δεδομένα, οι περισσότεροι συγγραφείς διαχωρίζουν μια πρώτη περίοδο της σοβιετικής οικονομίας ως τα τέλη της δεκαετίας του 1950, όταν, σταδιακά, άρχισε η εφαρμογή διαφόρων «μεταρρυθμίσεων».

Η παρούσα εργασία θα ασχοληθεί με την επισκόπηση της πορείας της σοβιετικής οικονομίας στη διάρκεια της περιόδου 1955-1990, δίνοντας, ελπίζουμε, χρήσιμο υλικό για την ανίχνευση των αιτιών των ανατροπών που επήλθαν.

Παρουσιάζοντας την ιστορική επισκόπηση της οικονομίας της ΕΣΣΔ στη δεύτερη και τελευταία περίοδο της εξέλιξης της, θα προσπαθήσουμε σε αυτό το άρθρο να καταγραφεί η επιρροή που άσκησαν, κατά καιρούς, οι διάφορες «μεταρρυθμίσεις» στην πορεία της σοβιετικής οικονομίας, με τις επιπτώσεις που προξένησαν και τα αποτελέσματα στα οποία κατέληξαν. Θα ανιχνεύσουμε, επίσης, τους διάφορους εσωτερικούς παράγοντες που συνέβαλαν σε αυτήν την κατεύθυνση. Τέλος, στην ανάλυση που ακολουθεί, μαζί με την τεκμηρίωση των δεδομένων, θα παρουσιάσουμε μια συγκριτική εικόνα της πορείας των οικονομιών της ΕΣΣΔ και των ΗΠΑ.

Η παρούσα εργασία θα τερματισθεί με μια γενική συμπερασματική προσπάθεια.

 

 

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ

Στις 28.9.1952 ολοκληρώθηκε η δημοσίευση του έργου του Ι. Β. Στάλιν: «Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ». Το έργο αυτό περιείχε τις παρατηρήσεις του σχετικά με τον πλατύ διάλογο που αναπτύχθηκε στα αντίστοιχα ιδρύματα και θεσμικά όργανα της χώρας, καθώς και τις απαντήσεις του στις διάφορες θέσεις που διατυπώθηκαν στη διάρκεια της πανσοβιετικής συζήτησης που έγινε το Νοέμβρη του 1951. Στο έργο αυτό διατυπώνονταν, επίσης, οι προοπτικές για τη διερεύνηση των οικονομικών νομοτελειών στην περίοδο του σοσιαλισμού και το ρόλο της επαναστατικής θεωρίας στη διαμόρφωση της οικονομικής πολιτικής από τα αρμόδια όργανα του επαναστατικού εργατικού κράτους[2].

Στις 13.1.1953, ανακαλύπτεται η συνομωσία των «Ασπρων Μπλουζών», σε πλήρη εξέλιξη της διαδικασίας ανασχηματισμού της διοίκησης του ΚΚΣΕ[3].

Στις 5.3.1953, πεθαίνει ο Ι. Β. Στάλιν. Τη διαδοχή του στη διοίκηση του Κόμματος και της χώρας αναλαμβάνουν ο Ν. Χρουστσιόφ, ο Ν. Μπουλγκάνιν και ο Γ. Μάλενκοφ. Στις 28.3.1953, ένα διάταγμα του Μάλενκοφ (που ήταν τότε πρωθυπουργός) δίνει αμνηστία στους 9 γιατρούς της συνομωσίας της 13ης του Γενάρη, οι οποίοι επανέρχονται στις θέσεις που κατείχαν.

Στις 16.7.1953 συλλαμβάνεται ο Μπέρια[4]. Στις 20.8.1953, ανακοινώνεται η επιτυχία πειραματισμού της υδρογονοβόμβας. Στις 3.9.1953, ο Χρουστσιόφ (Α΄ Γραμματέας του ΚΚΣΕ) κριτικάρει την αγροτική πολιτική του Στάλιν.

Στις 17.8.1954, βγαίνει το διάταγμα για την εκχέρσωση μεγάλων παρθένων εκτάσεων στο Καζακστάν και τη Δυτική Σιβηρία[5]. Στις 2.8.1955, ο τότε πρωθυπουργός Γ. Μάλενκοφ καθαιρείται, ενώ βρισκόταν σε επίσημο ταξίδι στο Λονδίνο. Πρωθυπουργός γίνεται ο Ν. Μπουλγκάνιν.

Το Φλεβάρη του 1956 γίνεται το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ. Στις 29.6.1957 η ΚΕ του ΚΚΣΕ καθαιρεί τους Μολότοφ, Μάλενκοφ και Καγκάνοβιτς. Στις 4.10.1957 τίθεται σε τροχιά το Σπούτνικ και στις 27.10.1957 καθαιρείται από υπουργός Αμυνας και μέλος της ΚΕ του ΚΚΣΕ ο στρατάρχης Ζούκοφ.

Στις 3.1.1958 ο Χρουστσιόφ αντικαθιστά τον Ν. Μπουλγκάνιν στην προεδρία της κυβέρνησης και αποφασίζονται νέες αλλαγές στην οικονομική οργάνωση της χώρας (κατάργηση των υποχρεωτικών παραδόσεων της συγκομιδής στο κράτος, πώληση των αγροτικών μηχανημάτων των (κρατικών) Γεωργικών Σταθμών στα κολχόζ, ίδρυση περιφερειακών οικονομικών συμβουλίων, δημιουργία 17 ανεξάρτητων περιφερειών κ.ά.). Το έκτο πεντάχρονο πλάνο γίνεται επτάχρονο (λόγω καθυστερήσεων) με διάφορες δικαιολογίες.

Ετσι, στις 12.4.1961 πραγματοποιείται το πρώτο ανθρώπινο διαστημικό ταξίδι με τον Γιούρι Γκαγκάριν. Στις 3.6.1961 έχουμε τη συνάντηση Χρουστσιόφ - Κέννεντυ στη Βιέννη και στις 17.10.1961 γίνεται το 22ο Συνέδριο του ΚΚΣΕ, όπου η έννοια της δικτατορίας του προλεταριάτου αντικαταστάθηκε από αυτήν του «παλλαϊκού κράτους». Ερχεται στη συνέχεια η ρήξη με τη Λ.Δ της Κίνας. Τον Οκτώβρη-Νοέμβρη 1962 ξεσπάει η κρίση των πυραύλων στην Κούβα που λύνεται με την απόσυρσή τους και την παράλληλη απόσυρση των αμερικανικών πυραύλων από την Τουρκία[6]. Ακολουθεί η συμφωνία με τον Τίτο και στις 5.8.1963 υπογράφεται στη Μόσχα η συμφωνία απαγόρευσης των πυρηνικών δοκιμών (πλην των υπογείων) με τις ΗΠΑ και την Αγγλία. Η Γαλλία και η Κίνα αρνούνται να την υπογράψουν.

Στις 14.10.1964 ανατρέπεται ο Χρουστσιόφ και τη θέση του παίρνει ο Μπρέζνιεφ. Ο Α. Κοσύγκιν γίνεται πρωθυπουργός[7] και το 1965 κάνει τις περίφημες «μεταρρυθμίσεις» με τις οποίες καθορίστηκαν τα λεγόμενα «οικονομικά ερεθίσματα»: α) η χρηματιστική αυτονομία των επιχειρήσεων, β) η αύξηση των δικαιοδοσιών των διαχειριστών, γ) η καθιέρωση του κέρδους ως κριτηρίου οικονομικής αποτελεσματικότητας. Σύμφωνα με αρκετούς μαρξιστές οικονομολόγους, οι μεταρρυθμίσεις αυτές άνοιξαν, νομοθετικά πια, το δρόμο για την ανάπτυξη της «σκιώδους οικονομίας».

Στην περίοδο αυτή οι εξελίξεις ήταν ακόμη φαινομενικά αμφίρροπες. Τόσο στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές επίπεδο έγιναν προσπάθειες αναχαίτισης της καπιταλιστικής πίεσης[8]. Οι διαμαρτυρίες στο εσωτερικό της χώρας πλήθαιναν σε τέτιο βαθμό, ώστε ο επίσημος τύπος να καταδικάζει επί αρκετούς μήνες τη «μαύρη αγορά».

Στο διεθνές επίπεδο ενεργοποιήθηκε πιο έντονα, η αντίσταση στις καπιταλιστικές επεμβάσεις (Βιετνάμ, Πράγα, Αγκόλα, Αιθιοπία κλπ.). Ομως η διάβρωση στο διοικητικό μηχανισμό κέρδιζε συνεχώς έδαφος ενώ, ταυτόχρονα, αναπτυσσόταν έντονα η παραοικονομία και, μαζί της, μια κατηγορία παράνομων - ακόμη - αλλά δυναμικών στελεχών.

Το Μάρτιο του 1965, το 23ο Συνέδριο του ΚΚΣΕ εγκρίνει τις «Μεταρρυθμίσεις» Κοσύγκιν και ανακηρύσσει τον Λ. Μπρέζνιεφ Γενικό Γραμματέα του ΚΚΣΕ[9]. Τον Ιούνιο του 1967 ο Κοσύγκιν συναντά τον Τζόνσον στο Γκλάσμπορο. Το Μάη του 1972 έρχεται ο Νίξον στη Μόσχα και υπογράφεται η συμφωνία μερικού περιορισμού των ατομικών όπλων. Το εμπόριο μεταξύ ΕΣΣΔ και ΗΠΑ αυξάνεται από 200 εκατομμύρια δολάρια σε 2 δισ. Από το 1973 άρχισε η προμήθεια φυσικού αερίου και άλλων ορυκτών υδρογονανθράκων από την ΕΣΣΔ σε διάφορες καπιταλιστικές χώρες[10].

Η ΦΙΑΤ, η ΡΕΝΩ, η ΜΑΝΕΣΜΑΝ, η ΠΕΠΣΙ-ΚΟΛΑ και άλλα διεθνικά μονοπώλια εγκαθίστανται στην ΕΣΣΔ και, σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές, δικτυώνονται με παράγοντες της «παραοικονομίας»[11].

Στο εξωτερικό ο ευρωκομμουνισμός στη Δυτική Ευρώπη και η ρήξη με τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας διέσπασαν το διεθνές εργατικό κίνημα. Στο 25ο Συνέδριο του ΚΚΣΕ (Μάρτης 1976) ο Λ. Μπρέζνιεφ στιγματίζει τα κομμουνιστικά κόμματα που κάνουν υποχωρήσεις στον οπορτουνισμό.

Η διαμάχη στα ανώτερα κλιμάκια του κρατικού μηχανισμού συνεχίζεται. Το 1979 η ΕΣΣΔ αποφασίζει να στηρίξει τη δημοκρατική κυβέρνηση του Αφγανιστάν που αντιμετωπίζει τις καπιταλιστικές επιθέσεις των ΗΠΑ μέσω του Πακιστάν. Το 1980 οι ΗΠΑ σαμποτάρουν τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Μόσχας. Τον Οκτώβρη της ίδιας χρονιάς παραιτείται ο Κοσύγκιν και γίνεται πρωθυπουργός ο Ν. Τίχονοφ. Το Γενάρη του 1982 πεθαίνει ο Μ. Σουσλόφ και τον Ιούνη ο Λ. Μπρέζνιεφ. Τον διαδέχεται ο Κουζνετσόφ (προσωρινά) και ύστερα εκλέγεται ο Γιούρι Αντρόποφ, ο οποίος πεθαίνει έξη μήνες αργότερα (από τις 5.5.1983 ως τις 9.2.1984). Κατόπιν αναλαμβάνει ο Τσερνιένκο και στο τέλος του 1986, με πρόταση του Αντρέι Γκρομύκο ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο οποίος υπέγραψε - το 1991- τη διάλυση του ΚΚΣΕ και της ΕΣΣΔ[12].

 

Η ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

Σύμφωνα με το Πρόγραμμα του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ, η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων στο χώρο της γεωργίας όφειλε να πραγματοποιήσει δυο κύρια καθήκοντα: α) να παράγει άφθονα τρόφιμα υψηλής ποιότητας, β) να εξασφαλίσει το βαθμιαίο πέρασμα της αγροτικής οικονομίας σε κομμουνιστικές σχέσεις.

Η εφαρμογή αυτού του προγράμματος στη διάρκεια της πρώτης περιόδου της πορείας της σοβιετικής οικονομίας (1917-1955) ολοκλήρωσε τη δημιουργία γερής και γόνιμης βάσης για την ανάπτυξη της γεωργικής παραγωγής της ΕΣΣΔ.

Τα προβλήματα που αντιμετωπίστηκαν ήταν πολλά και πολλών ειδών. Πρώτα-πρώτα οι γεωγραφικές και κλιματολογικές συνθήκες που διέπουν στην ΕΣΣΔ τις αγροτικές δραστηριότητες και περιορίζουν αυστηρά την χρονική περίοδο που είναι αναγκαία στο βιολογικό κύκλο πολλών καλλιεργειών. Τα δεδομένα αυτά δυσκόλευαν πολύ την αναζήτηση δυνατοτήτων επέκτασης της καλλιεργήσιμης επιφάνειας. Αλλού υπήρχε έλλειμμα βροχοπτώσεων και χρειάζονταν σημαντικά αρδευτικά έργα. Αλλού υπήρχε ανάγκη πραγματοποίησης αποξηραντικών έργων για την αξιοποίηση βαλτωδών εκτάσεων. Τέλος, έπρεπε η βιολογική έρευνα και η τεχνολογία μηχανοποίησης να λύσουν πολλά προβλήματα (σμίκρυνσης του κύκλου βλάστησης, ανθεκτικότητα στο κρύο, επιτάχυνση εργασιών καλλιέργειας κλπ.), ώστε να καλλιεργηθούν αποδοτικά καινούργιες εκτάσεις σε περιθωριακές αγροτικές περιοχές.

Τεχνικά, το σοσιαλιστικό αγροτικό σύστημα ανταποκρίθηκε στις απαιτήσεις αυτές και, μάλιστα, με γοργό ρυθμό. Η συγκρότηση νέων δομών (συνεταιριστικών - κολχόζ και κρατικών-σοβχόζ) σε μεγάλες γεωργικές εκτάσεις επέτρεψε την καλύτερη μηχανοποίηση των εργασιών καλλιέργειας και συγκομιδής, πράγμα που έκανε την εκτέλεσή τους πιο σύντομη και περισσότερο αποτελεσματική. Διευκόλυνε, επίσης, την πραγματοποίηση εναλλασσόμενων καλλιεργειών που δίνουν τη δυνατότητα εντατικότερης χρησιμοποίησης της γης και καλύτερης διαφύλαξης του παραγωγικού δυναμικού.

Οι νέες δομές, με τις αυξανόμενες προμήθειες γεωργικών μηχανών και εργαλείων από την αντίστοιχη βιομηχανία, έκαναν -επιπλέον- δυνατή τη γοργή επέκταση καλλιεργήσιμης γης σε καινούργιες περιοχές[13].

Χάρη στην επίμονη επιστημονική και τεχνική εργασία των πεδολόγων[14], των δασολόγων και των ειδικών για τα υδραυλικά έργα, μετατράπηκαν 115 εκατομμύρια στρέμματα βαλτικών εκτάσεων σε εύφορα καλλιεργημένα χωράφια. Επιπλέον, σε αυτήν την κατεύθυνση αξιοποίησης μεγάλο ρόλο έπαιξε η περίφημη πρακτική των δασικών φραγμάτων. Περιορίζοντας τις βλαβερές επιπτώσεις των ανέμων που αποξηραίνουν τις στέπες και δημιουργώντας μια πρόσθετη συμπύκνωση υγρασίας της ατμόσφαιρας, η πρακτική των δασικών φραγμάτων κατέγραψε μια μεγάλη επιτυχία, καθιστώντας εύφορες και παραγωγικές μεγάλες εκτάσεις στεπών στις νότιες ευρωπαϊκές περιοχές της ΕΣΣΔ[15].

Είναι χαρακτηριστικό ότι αυτή η επιτυχημένη πρακτική δεν εφαρμόστηκε στην περίπτωση εκχέρσωσης μεγάλων παρθένων εκτάσεων που έγινε στο Καζακστάν και στη Δυτική Σιβηρία (1954-1958) και παρουσίασε, σε λίγα χρόνια, αμφιλεγόμενα αποτελέσματα[16].

Οι θεαματικές αυτές απόπειρες έγιναν στα πλαίσια των πολιτικών επιλογών που εφαρμόστηκαν στη δεύτερη περίοδο εξέλιξης της σοβιετικής οικονομίας. Πράγματι, η κινητοποίηση γι’ αυτές τις εκχερσώσεις έγινε με χρηματικά ερεθίσματα (πριμ) χωρίς μακροπρόθεσμη οικονομική προοπτική και, φυσικά, πολλές σπατάλες.

Ο πίνακας που ακολουθεί, παρουσιάζει την εξέλιξη της σοβιετικής αγροτικής έκτασης[17].

 

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι
ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΚΤΑΣΗΣ
Σε εκατομμύρια Ηα (1)

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

1913 (2)

1928

1940

1950

1960

1965

1970

1975

1980

Σύνολο χρήσιμης Αγροτ. Επιφάνειας

-

-

-

-

608,9

609,7

608,1

607,8

606,3

Οργώσιμες Επιφάνειες

-

-

-

-

220,8

224,9

224,3

225,5

227,1

Σπαρμένες Επιφάνειες

118,2

113

150,6

146,3

203,0

209,1

296,7

217,7

217,3

Επιφάνειες Σιτηρών

104,6

92,2

110,7

102,9

115,6

128,0

119,3

127,9

126,6

Σημειώσεις: (1) Ενα Ηα = 10 στρέμματα. (2) Στα μεταπολεμικά διαμορφωμένα σοβιετικά σύνορα.
ΠΗΓΗ: «L' Economie de URSS» de Pierre Carriere, Editions MASSON, Paris 1984, page 119.

 

Οπως προκύπτει, η αύξηση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων, σε πενήντα περίπου χρόνια, ξεπερνά το ένα δισεκατομμύριο στρέμματα (217 εκατ. Ηα μείον 113 εκατ. Ηα το 1928). Η αύξηση ήταν πολύ πιο ραγδαία στα 12 πρώτα χρόνια της σοσιαλιστικοποίησης της γεωργίας. Τέλος, ο πίνακας δείχνει ανάγλυφα τις καταστροφικές επιπτώσεις των πολέμων (εμφύλιος 1918-1920 και παγκόσμιος - χιτλερική εισβολή 1941-1945).

Με στόχο την αύξηση παραγωγής στο εθνικό επίπεδο, τα κολχόζ και τα σοβχόζ διέθεταν, από το 1935, στους συνεταιρισμένους αγρότες και τους εργάτες γεωργούς για ιδιωτική εκμετάλλευση, αγροτεμάχια καλλιεργήσιμης γης, επιφάνειας περίπου 10 στρεμμάτων (1Ηα). Το μέτρο αυτό επέτρεπε στις γεωργικές οικογένειες να αυξήσουν τα έσοδά τους με την πρόσθετη εργασία τους. Φυσικά, το μέτρο αυτό αντανακλούσε τότε μια ευέλικτη προσωρινή πολιτικο-κοινωνική υποχώρηση, που δεν επηρέαζε όμως τη γενική σοσιαλιστική πορεία της ΕΣΣΔ[18]. Η παραγωγικότητα, όμως, των αγροτεμαχίων αυτών (που είχαν επιλεχθεί από τις καλύτερες εκτάσεις γης) παρέμεινε σε χαμηλά επίπεδα, σε σχέση με τη συλλογική παραγωγή. Στη συνέχεια, με το ανέβασμα του βιοτικού επιπέδου πολλοί αγρότες εγκατέλειψαν την εκμετάλλευσή τους. Εξάλλου, η συντριπτική πλειοψηφία των αγροτών, βλέποντας την πρόοδο στην ύπαιθρο, στήριζε συνεχώς ένθερμα τις σοσιαλιστικές δομές της γεωργικής παραγωγής[19].

Οι πίνακες ΙΙ και ΙΙΙ που ακολουθούν, παρουσιάζουν την εξέλιξη των κυρίων δεδομένων για τις δύο βασικές δομές της σοβιετικής γεωργίας.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ
ΚΥΡΙΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΚΟΛΧΟΖ

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

1940

1953

1960

1965

1970

1975

1980

Αριθμός των κολχόζ Χ 103

235,5

91,2

44,0

36,3

33,0

28,6

25,9

Αριθμός οικογενειών κολχόζ Χ 106

18,7

19,7

17,1

15,4

14,4

13,5

12,8

Αριθμός εργαζομένων Χ 106

29,0

25,8

21,7

18,6

16,7

15,4

13,3

Παραγωγή (ρούβλια 1973 Χ 109)

-

-

27,8

35,5

42,3

42,0

41,8

Σπαρμένη επιφάνεια (στρέμματα Χ 106)

1117

1320

1230

1051

991

982

952

Αριθμός Βοειδών Χ 106

20,1

27,8

36,3

38,3

41,7

47,6

47,9

Τρακτέρ (αριθμός Χ 103)

4*

2*

621

772

942

1104

1057

* Εως την εποχή εκείνη ο μηχανικός εξοπλισμός ανήκε στους Μηχανοτρακτερικούς Σταθμούς.
ΠΗΓΗ: «L’ Economie de l’ URSS», de Pierre Carriere, Editions Masson, Paris 1984, page 128.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ
ΚΥΡΙΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΣΟΒΧΟΖ

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

1940

1953

1960

1965

1970

1975

1980

Αριθμός των κολχόζ Χ 103

235,5

91,2

44,0

36,3

33,0

28,6

25,9

Αριθμός οικογενειών κολχόζ Χ 106

18,7

19,7

17,1

15,4

14,4

13,5

12,8

Αριθμός εργαζομένων Χ 106

29,0

25,8

21,7

18,6

16,7

15,4

13,3

Παραγωγή (ρούβλια 1973 Χ 109)

-

-

27,8

35,5

42,3

42,0

41,8

Σπαρμένη επιφάνεια (στρέμματα Χ 106)

1117

1320

1230

1051

991

982

952

Αριθμός Βοειδών Χ 106

20,1

27,8

36,3

38,3

41,7

47,6

47,9

Τρακτέρ (αριθμός Χ 103)

4*

2*

621

772

942

1104

1057

ΠΗΓΗ: ό.π, σελ. 131.

 

Μέσα σε αυτά τα πλαίσια οι διάφορες γεωργικές παραγωγές γνώρισαν μια σταθερή άνοδο. Από το 1928 η παραγωγή των σιτηρών πολλαπλασιάστηκε επί 2,8, των ζαχαρότευτλων επί 8,8 και του μπαμπακιού επί 12,7.

Η τεχνολογική πρόοδος που επέφερε η σοσιαλιστική οργάνωση της οικονομίας στον αγροτικό τομέα παραγωγής της ΕΣΣΔ είχε αποφασιστική επίδραση στην αύξηση της παραγωγικότητας, αλλά και στην καλυτέρευση των συνθηκών εργασίας και διαβίωσης των αγροτών.

Η μηχανοποίηση πολλών κλάδων εργασίας, οι χωροταξικές διαμορφώσεις, η οικοδόμηση ειδικά σχεδιασμένων δομών για κάθε αγροτική παραγωγή (βουστάσια, χοιροτροφεία, ορνιθοτροφεία, σιλό και άλλες παραγωγικές εγκαταστάσεις), καθώς και η χρησιμοποίηση των επιλεγμένων ποικιλιών, λιπασμάτων, φαρμακευτικών ειδών και σύνθετων ολοκληρωμένων ζωοτροφών, αποτέλεσαν το αντικείμενο επίμονων προσπαθειών που εκτιμήθηκαν παντού, και πρώτα-πρώτα από τους αγρότες της ΕΣΣΔ. Πρέπει δε να σημειωθεί ότι ταυτόχρονα με τα πρωτόγνωρα αυτά αποτελέσματα (επέκταση της καλλιεργήσιμης επιφάνειας, αύξηση της παραγωγικότητας και των γεωργικών παραγωγών), πραγματοποιήθηκε ο εξηλεκτρισμός της υπαίθρου και η οικοδόμηση σύγχρονων γεωργικών κατοικιών και διαφόρων κοινωνικο-πολιτιστικών δομών (βιβλιοθήκες, θέατρα, παιδικοί σταθμοί, στάδια κλπ.) πέρα από τα εκπαιδευτικά κτίρια, τις συγκοινωνιακές και άλλες δομές βιωσιμότητας.

Ετσι η εφαρμογή σχεδιασμού και κανόνων της σοσιαλιστικής οικονομίας στον τομέα της αγροτικής παραγωγής αναδείχτηκε ικανή να τον αναπτύξει ραγδαία και στη Σοβιετική Ενωση. Το σύνολο των ως τώρα αναφερθέντων παραγωγικών δεδομένων στους διάφορους στατιστικούς πίνακες δείχνει τη σταθερή ανοδική πορεία, εξηγώντας παράλληλα την εξέχουσα θέση που είχε καταλάβει η ΕΣΣΔ μεταξύ των μεγάλων αγροτικών δυνάμεων[20].

Είναι, επίσης, αποδεδειγμένο ότι η σοσιαλιστική οικονομία προώθησε σ’ αυτόν τον τομέα της με κάθε τρόπο τις τεχνολογικές καινοτομίες και τις εφάρμοσε, σε κάθε περίπτωση, άμεσα, χωρίς κανενός είδους αναστολή.

 

ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Ευθύς εξ αρχής, η σοσιαλιστική οικονομία της ΕΣΣΔ στηρίχθηκε στις παραγωγικές δυνάμεις που απελευθέρωσε η Οκτωβριανή Επανάσταση. Αντιμετωπίζοντάς τες επιστημονικά, αναζήτησε έντονα σε όλες, τις επιπτώσεις τις τεχνολογικές καινοτομίες και τις εφάρμοσε κάθε φορά που ήταν δυνατόν, σε κάθε τομέα παραγωγής και σε κάθε σταθμό της εξέλιξής της.

Στην κατεύθυνση αυτή, η σοβιετική οικονομία δεν εμποδίστηκε από κανέναν οργανικό ή θεσμικό περιορισμό. Αντίθετα, στοχεύοντας στη συνεχή ανάπτυξη όλων των παραγωγικών δυνάμεων που αποτελούσαν ουσιαστικά την έκφραση της δικής της ανάπτυξης, η σοβιετική οικονομία ανέδειξε την αντικειμενική επίδραση των τεχνολογικών καινοτομιών στην ανατροπή των σχέσεων και του ρόλου των εργαζομένων ως πυρήνα των παραγωγικών δυνάμεων. Ετσι, με γνώμονα τη μαρξιστική-λενινιστική θεώρηση και εφαρμόζοντας τις ενδείξεις της τεχνολογίας, η σοβιετική οικονομία συνέχισε την ανοδική της πορεία προς το σοσιαλισμό, όσο χρονικό διάστημα της επέτρεψε ο συσχετισμός των πολιτικών δυνάμεων στην ΕΣΣΔ.

Ο βιομηχανικός τομέας συγκέντρωσε το μεγαλύτερο μέρος των προσπαθειών του σοβιετικού λαού και αποτέλεσε το κύριο μέτωπο, που κερδήθηκε η μάχη της ανάπτυξης της σοβιετικής οικονομίας και, στην τελευταία ανάλυση, της επιβίωσης της ΕΣΣΔ απέναντι στις καπιταλιστικές επιθετικές επιδιώξεις.

Ο πρώτος όρος της επιτυχίας ήταν η δημιουργία μιας βιομηχανίας παραγωγής μέσων παραγωγής, ικανής να συγκριθεί με αυτές των καπιταλιστικών δυνάμεων. Ο δεύτερος όρος ήταν η δημιουργία μαζικών εργαλείων παραγωγής, ώστε να αντικαταστήσουν τα ατομικά εργαλεία παραγωγής στο γεωργικό τομέα, όπως, επίσης και στον τομέα των καταναλωτικών προϊόντων. Αυτοί οι δύο όροι τηρήθηκαν από το ξεκίνημα της εκβιομηχάνισης της χώρας που ήταν, ουσιαστικά, μια περίοδος βιομηχανικών εξοπλισμών. Οι αρχικές αυτές βιομηχανικές επενδύσεις αποτέλεσαν το εφαλτήριο της βιομηχανικής ανάπτυξης της ΕΣΣΔ που εγκαινιάστηκε με τα πρώτα πεντάχρονα πλάνα στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και αναπτύχθηκε με πρωτόγνωρους ρυθμούς, τη στιγμή ακριβώς που οι βιομηχανίες των χωρών του καπιταλιστικού κόσμου γνώριζαν σοβαρότατες κρίσεις. Η διαφορά των δυο αυτών καταστάσεων έγκειται στο γεγονός, ότι στη σοσιαλιστική οικονομία οι βιομηχανικές δημιουργίες καθορίζονται από την ικανοποίηση των συλλογικών (κοινωνικών και ατομικών) αναγκών, οι οποίες αυξάνουν συνεχώς. Στο σοσιαλιστικό οικονομικό πλαίσιο, λοιπόν, το ανώτατο όριο της βιομηχανοποίησης μετατίθεται συνεχώς, γιατί αντιστοιχεί στις λαϊκές ανάγκες.

Ο ρυθμός της βιομηχανικής παραγωγής καθοριζόταν από αυτόν των προμηθειών σε εργαλεία και σε πρώτες ύλες. Αλλά η βιομηχανική παραγωγή στην ΕΣΣΔ δε νοείται σαν ένας μηχανισμός στο σύνολο του οποίου ο άνθρωπος θα αποτελεί ένα γρανάζι. Αντί να φυλακίζεται μέσα σε πειθαρχικά πλαίσια, όπως στο σύστημα των Ταίυλορ και Φορντ, ο εργαζόμενος καλείται να συμμετάσχει με τη συνειδητή δράση του, στην πρόοδο της «δικής» του βιομηχανίας, στον καλύτερο εξοπλισμό της και άρα, ταυτόχρονα, στην προσωπική του ευμάρεια[21]. Με αυτά τα δεδομένα η σοβιετική βιομηχανία αναπτύχθηκε θεαματικά. Μέσα σε 10 χρόνια, το 1938, πριν ακόμα τελειώσει το 3ο Πεντάχρονο πλάνο, αντιπροσώπευε περίπου τα 2/3 της παραγωγικής δύναμης της βιομηχανίας των ΗΠΑ[22]. Πριν ακόμα τερματιστεί το 2ο Πεντάχρονο πλάνο, η ΕΣΣΔ απελευθερώθηκε ήδη από τις εισαγωγές τεχνικής, γιατί η σοβιετική μεταλλουργία εξασφάλιζε τους αναγκαίους εξοπλισμούς για τη βιομηχανία, τη γεωργία, τον ηλεκτρικό τομέα και τον τομέα μεταφορών[23].

Με τη συσσώρευση εμπειρίας, στη συνέχεια, η ανάπτυξη της σοβιετικής μεταλλουργίας χαρακτηριζόταν από σωρεία τεχνολογικών καινοτομιών[24]. Οι τεχνολογικές καινοτομίες χαρακτήρισαν, επίσης, την ανάπτυξη πολλών άλλων κλάδων της σοβιετικής βιομηχανίας. Είναι παγκόσμια γνωστά τα τεχνολογικά επιτεύγματα στους τομείς των ναυπηγείων (τα με πυρηνική ενέργεια κινούμενα παγοθραυστικά τύπου «Λένιν»), της αεροναυτικής βιομηχανίας (με πρωτοποριακά υπερηχητικά αεροσκάφη πολιτικής και στρατιωτικής αεροπορίας), της διερεύνησης του διαστήματος (με ό,τι βιομηχανικές χρησιμότητες συνεπάγεται αυτή), του τομέα της διερεύνησης και εξόρυξης των ορυκτών πόρων, του τομέα της οικοδόμησης (κατοικιών, φραγμάτων, λιμένων κλπ.), του τομέα της οργανικής χημείας, φαρμακευτικών προϊόντων, υφαντουργίας, λιπασμάτων, ρομποτικής, πληροφορικής[25] και άλλων τομέων.

Η αφθονία και η ποικιλία φυσικών πόρων που υπάρχουν στις απέραντες εκτάσεις της Σοβιετικής Ενωσης είναι γνωστές. Στην αρχή, η πρόσβαση για την εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου ήταν δυσκολότερη στις δυτικές περιοχές (Ντουμπάς) απ’ ό,τι στα ορυχεία των άλλων βιομηχανικών χωρών. Αλλά με την πείρα και τη σοσιαλιστική οργάνωση παραγωγής, η δυσκολία αυτή ξεπεράστηκε. Εξάλλου ανακαλύφθηκαν κατόπιν πολλοί νέοι χώροι εκμετάλλευσης άφθονων αποθεμάτων.

Ωστόσο, πέρα από τις φυσικές αυτές δυσκολίες, το μεγαλύτερο μειονέκτημα στον τομέα της παραγωγής προερχόταν από το γεγονός ότι η χώρα ήταν, στην περίοδο που ξεκίνησε η σοσιαλιστική πορεία, πολύ καθυστερημένη σε πολλούς παραγωγικούς τομείς.

Το πρόβλημα τεχνικής κατάρτισης του ενεργού πληθυσμού ήταν πολύ οξυμένο. Χρειάστηκε, λοιπόν, να λυθεί ταυτόχρονα το θέμα της οργάνωσης και των δομών αναπαραγωγής των παραγωγικών δυνάμεων (παιδεία, κλπ.).

Ενα άλλο, πολύ μεγάλο επίσης, μειονέκτημα για την ανάπτυξη της σοσιαλιστικής οικονομίας της ΕΣΣΔ, προήλθε από τις τρομερές καταστροφές που πλάκωσαν τη χώρα στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου και των ξένων επεμβάσεων (1918-1920). Αξίζει, επίσης, να σημειωθεί ότι η ίδια δυσμενής δοκιμασία τεραστίων πολεμικών καταστροφών επαναλήφθηκε 20 χρόνια αργότερα, με τη φασιστική εισβολή, στο Β΄ παγκόσμιο πόλεμο.

Τέλος, έχει μεγάλη σημασία το γεγονός ότι η πορεία της σοσιαλιστικής οικονομίας στην ΕΣΣΔ πραγματοποιήθηκε κάτω από εχθρικές διεθνείς συνθήκες εμπορικού και οικονομικού αποκλεισμού που, για πολλά χρόνια, ήταν εντελώς ολοκληρωτικός.

Παρ’ όλα αυτά η προτεραιότητα που δίνει η σοσιαλιστική οικονομία στην παραγωγή και που συνεπάγεται την ενδογενή ανάπτυξή της, της επέτρεψε να αντιμετωπίσει όλες αυτές τις δυσκολίες και να φθάσει σε υψηλά επίπεδα αποτελεσματικότητας με πρωτόγνωρους ρυθμούς.

Οι πίνακες που ακολουθούν καταγράφουν το χρονικό της εξέλιξης της παραγωγής και διάφορους οικονομικούς δείκτες με στατιστικές για κάθε τομέα.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙV
ΔΕΙΚΤΕΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΤΗΣ ΕΣΣΔ (1953 = 100)

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΤΟΜΕΙΣ
1938
1948
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
Γενικός Δείκτης1
30
47
100
113
127
140
155
171
190
206
Παραγωγικά αγαθά
-
43
100
114
130
145
161
179
201
224
Καταναλωτικά αγαθά
-
56
100
113
123
134
145
156
172
186
Τρόφιμα-Ποτά-Τσιγάρα2
-
-
100
111
117
128
139
150
164
173
Χημικά Προϊόντα3
-
-
100
110
124
136
146
160
176
196
Μεταλλουργία Σιδήρου4
-
-
100
117
136
162
183
207
227
253
Μη σιδηρούχα Μέταλλα5
-
-
100
114
128
138
148
164
177
-
Μεταλλικά προϊόντα6
-
-
100
116
138
157
178
202
232
266

ΠΗΓΗ: Ετήσια Εκδοση Στατιστικών των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) Ετος 1961, σελ. 80.
1. Συμπεριλαμβανομένων των δασών, της Αλιείας, ατμού θέρμανσης κινητικής δύναμης, ψυκτικές αποθήκες. 2. Με τις ψυκτικές αποθήκες. 3. Με το λάστιχο, τα μέταλλα για τη χημεία. 4. Μαζί με την εξόρυξη. 5. Μαζί με την εξόρυξη. 6. Συμπεριλαμβανομένων των εργαλείων ακριβείας.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ V
ΕΤΗΣΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΩΝ ΚΑΙ ΕΛΑΦΡΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΜΗΧΑΝΩΝ

1913

1928

1940

1950

1960

1970

1975

1980

Απλές κατασκευαστικές μηχανές

1800

2000

58400

70600

156000

202000

232000

216000

Πιεστικές μηχανές μετάλλων

-

-

4668

7694

29933

41268

50500

57200

Τουρμπίνες (στρόφυγγες) σε KW X 1000

-

-

1200

2700

9200

16200

19100

19600

Ηλεκτρικοί κινητήρες σε KW X 1000

-

204

1800

6700

17800

33300

45600

47600

Θεριστικές - αλωνιστικές μηχανές

-

-

12800

46300

59000

99200

97500

117000

Τρακτέρ

-

1300

31600

117000

239000

459000

550000

555000

Προγραμματισμένης Λειτουργίας μηχανές

-

-

-

-

200

1600

8900

20900

Αυτόματες συνεχόμενης σειράς μηχανές

-

-

-

10

174

579

715

814

Αριθμητικά χειριζόμενες μηχανές

-

-

-

-

16

1588

5532

8865

Βιομηχανικά ρομπότ

-

-

-

-

-

-

120

1579

 ΠΗΓΗ: In Genese et Economie de URSS A. Gauthier et A. Reynand, Editions Breal 1989, page 156 et 200.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ VΙ
ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΣΣΔ

ΠΡΟΪΟΝΤΑ

ΜΟΝΑΔΕΣ

1937

1950

1955

1960

1965

1970

1972

1973

1975

ΣΙΤΗΡΑ

103 Χ Τ.

-

-

100858

-

114453

175788

157948

209009

134797

ΣΙΤΑΡΙ

103 Χ Τ.

3809

31100

47300

64207

59686

99734

85950

109700

66224

ΚΡΕΑΣ

103 Χ Τ.

-

1556

2554

-

9956

10900

-

-

15060

ΓΑΛΑ

103 Χ Τ.

-

-

43009

64714

72563

82950

83200

-

90700

ΠΑΤΑΤΕΣ

103 Χ Τ.

-

-

71751

-

88676

96783

78329

94000

88703

ΨΑΡΙΑ -ΟΣΤΡΑΚΑ

103 Χ Τ.

1560

1755

2495

-

5100

7252

7756,9

-

10025

ΓΑΙΑΝΘΡΑΚΑΣ

103 Χ Τ.

132000

102000

276638

374900

427900

432715

481600

492000

537700

ΑΤΣΑΛΙ (ακατέργαστο)

103 Χ Τ.

16700

27300

45271

65294

91021

115889

125589

131000

141328

ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ

(ακατέργαστο)

103 Χ Τ.

28500

19400

70800

147859

242888

353039

460000

472000

491000

ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΥΣΙΜΗ

(Ισοδυναμία άνθρακα)

106

-

-

-

677,4

966,6

1248,7

-

-

1650,5

ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΑ

103 Χ Αρ

130

362,9

507,7

523,6

807

1159,1

1380,7

1602,0

1901,2

Εκ των οποίων Φορτηγά

103 Χ Αρ

123,7

294,4

399,9

362,0

606

814,9

650,7

685,2

700,2

ΤΡΑΚΤΕΡ (15 CV)

103 Χ Αρ

66,3

-

321,8

-

-

459

478

500

-

ΤΣΙΜΕΝΤΟ

103 Χ Τ.

-

-

22484

-

72388

95248

104299

102000

122057

ΠΗΓΗ: Ετήσια Εκδοση Στατιστικών των Ηνωμένων Εθνών, έτη 1976, 1987 - ΄98, σελ. 154 και «Images Economiques du Monde» 1974, (Εκδοση S.E.D.E.S - Paris) par J. Beaujeu - Garnier, A. Gamblinet A. Delobe, page, 247.

 

 

ΠΙΝΑΚΑΣ VΙΙ
ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΥ ΕΤΗΣΙΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΕΡΓΑΤΩΝ ΚΑΙ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟΥΣ ΔΙΑΦΟΡΟΥΣ ΚΛΑΔΟΥΣ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ
(Σε χιλιάδες άτομα)

 

1940

1950

1960

1965

1970

1975

Σύνολο κλάδων

13079

15317

22620

27447

31593

34054

Κλάδος Μηχανικών κατασκευών

3519

4307

7206

9905

12017

13816

Ελαφράς Βιομηχανίας

2853

2653

3860

4308

5019

5109

Βιομηχανίας Τροφίμων

1568

1683

2164

2819

2592

2901

Βιομηχανίας Ξύλου και Χάρτου

1990

2208

2698

2819

2848

2795

Βιομηχανίας Ενέργειας

972

1427

1965

2119

2175

2120

Πρωτογενούς Μεταλλουργίας

526

743

1047

1236

1359

1369

Χημικών Βιομηχανιών

414

469

792

1251

1568

1753

 ΠΗΓΗ: L’ Economie de l’ URSS, Pierre Carriere, Editions MASSON, Paris 1984, page 163.


ΠΙΝΑΚΑΣ VΙΙΙ
ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΟΥΣ ΜΕΓΑΛΟΥΣ ΚΛΑΔΟΥΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ
(Μέσοι ετήσιοι αριθμοί σε εκατομμύρια)

ΕΤΗ

Σφαίρα κοινωνικής παραγωγής

Βοηθητική (ιδιωτική) οικονομία

 

Γεωργία

Δάση

Βιομ/νια

Οικ/μές

Υπ/σίες

Σύνολο

Γεωργία

Βιοτεχνία

Σύνολο

1940

28,1

0,3

13,1

2,0

19,0

62,5

-

-

-

1950

27,9

0,4

15,3

3,3

20,9

67,8

7,8

1,6

9,4

1955

27,9

0,4

18,9

4,0

23,6

74,8

7,8

0,3

8,1

1960

26,1

0,4

22,3

6,3

29,2

84,3

7,6

0,3

7,9

1965

25,6

0,4

27,1

7,3

35,4

95,8

5,8

0,1

5,9

1970

24,4

0,4

31,6

9,0

42,4

107,8

5,2

0,0

5,2

1975

25,4

0,5

34,1

10,6

46,6

117,2

4,5

0,0

4,5

1979

23,9

0,5

36,5

11,2

52,6

124,7

4,0

0,0

4,0

1980

24,7

0,5

36,9

11,2

52,3

125,6

4,1

0,0

4,1

1981

24,7

0,5

37,2

11,3

53,2

126,9

4,3

0,0

4,3

 ΠΗΓΗ: L' Economie de l' URSS, Pierre Carriere, Editions MASSON, Paris 1984, page 109.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ IΧ
ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΤΩΝ ΣΟΒΙΕΤΙΚΩΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

ΠΡΟΪΟΝΤΑ

1913

1928

1940

1950

1960

1970

1980

Αλεύρι (τόννοι Χ 106)

1,3

1,3

29

22

35

42

38

Ζυμαρικά (τόννοι Χ 103)

30

47

324

440

1007

1187

1554

Ζάχαρη (τόννοι Χ 103)

1300

1300

2165

2523

6363

10221

12164

Φυτικά Ελαια (τόννοι Χ 103)

471

448

798

819

1586

2784

2650

Παρασκευασμένο κρέας (τόννοι Χ 103)

1000

700

1501

1556

4406

7144

9283

Κονσέρβες (αριθμός Χ 106)

95

125

1113

1535

4864

10676

15876

 ΠΗΓΗ: ό.π., σελ. 208.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ Χ
ΕΣΣΔ: ΡΥΘΜΟΙ ΑΥΞΗΣΗΣ ΜΕΓΑΛΩΝ ΚΛΑΔΩΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΚΛΑΔΟΙ

1940

1950

1970

1980

1986

ΣΥΝΟΛΟ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ

100

520

1200

2100

2600

ΧΗΜΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ

100

770

2700

5800

7900

ΒΑΡΕΙΑ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ

100

480

930

1300

1800

ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΜΗΧΑΝΕΣ

100

900

2800

7200

10100

ΕΛΑΦΡΑ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ

100

280

470

700

770

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

100

240

470

650

810

ΠΗΓΗ: In Genese et Economie de l' URSS. A. Gauthier et A. Reynand Edition Breal Paris 1989, page 159.

 


Ο Λάμπρος Τσελίκας είναι μέλος του Αγροτικού Τμήματος της ΚΕ του ΚΚΕ. Η δημοσίευση του άρθρου θα συνεχιστεί στο επόμενο τεύχος.

[1] Βλέπε, «Κομμουνιστική Επιθεώρηση», τεύχος 6, 1999, σελ. 75-99.

[2] Ι. Β. Στάλιν, «Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή».

[3] Εννέα γιατρών που, όπως ανακοίνωσαν τότε τα αρμόδια σοβιετικά όργανα, σχεδίαζαν τη δολοφονία του Μπέρια και ενέχονταν σ’ αυτές του Στσερμπάκωφ (1945) και του Ζντάνωφ (1948).

[4] Ο οποίος εκτελείται στις 28/8/1953. (In: «Quid 1982», Editions R.T. L et RLaffont, σελ. 1110-1117).

[5] Η κινητοποίηση αυτή που χρησιμοποίησε μεγάλα μέσα και χρηματικούς πόρους εγκαταλείφθηκε 4 χρόνια αργότερα, το 1958.

[6] Δε γνωρίζουμε καμιά δημοσίευση αποτελεσμάτων ελέγχου για την πραγματοποίηση της απόσυρσης αμερικανικών πυραύλων από την Τουρκία.

[7] Ηταν, ήδη, Α΄ αντιπρόεδρος της κυβέρνησης επί Νικήτα Χρουστσιόφ.

[8] Στη μεγάλη πλειοψηφία τους, ιδιαίτερα στα εκτελεστικά κλιμάκια, ήταν ειλικρινείς. Αλλά υπήρχαν, όπως φάνηκε αργότερα και πολλές πλαστές.

[9] Ο τίτλος του Γενικού Γραμματέα δόθηκε, τότε, για πρώτη φορά μετά το θάνατο του Στάλιν.

[10] Μετά το ξέσπασμα της πετρελαϊκής κρίσης, με την αύξηση της τιμής του πετρελαίου (40 δολάρια το βαρέλι). Πρόκειται για ταμειακή πολιτική εξορυκτικής εκμετάλλευσης, που διευκόλυνε αντικειμενικά τις καπιταλιστικές οικονομίες στη δύσκολη εκείνη περίοδο.

[11] Μεταξύ των οποίων αρκετοί υπεύθυνοι κρατικών επιχειρήσεων ή δημοσίων υπηρεσιών.

[12] Ο προδοτικός ρόλος του Μ. Γκορμπατσόφ και της ομάδας του (Γιάκοβλεφ, Σεβαρτνάντζε κλπ.) είναι πασίγνωστος σήμερα. Με κάλπικες θεωρητικές μεθοδεύσεις (περεστρόικα) αλλά, προπάντων, με δολοπλοκίες και τήρηση ισορροπιών, παραβίασε θεσμούς και διαδικασίες [τις πρωθυπουργικές αποφάσεις του Ν. Ριζκόφ (1985-1991) και Β. Παυλόφ (1991), το δημοψήφισμα του Απρίλη 1991 κλπ.] και άνοιξε διάπλατα το δρόμο νομιμοποίησης των παραγόντων της παραοικονομίας.

[13] Το 1940 η σοβιετική γεωργία διέθετε 235.000 τρακτέρ. Το 1981, πολλαπλασιάστηκαν επί 11 περίπου (2.598.000). Να σημειωθεί ότι η ετήσια παραγωγή τους αυξήθηκε από 1.300 (το 1928) στις 31.600 (το 1940) και στις 117.000 (το 1950). (In: «L’ Economie de l’ URSS», Pierre Carriere, Editions Masson, Paris 1984, pages 134 et 199.

[14] «Οι σοβιετικοί πεδολόγοι κατατάσσονται μεταξύ των καλύτερα ειδικευμένων στον κόσμο» (Idem: page 135).

[15] «Η Συμφωνία των Δασών» το γνωστό έργο του Σοστακόβιτς μνημόνευσε τη μεγάλη αυτή επιτυχία και τη διέδωσε πλατιά στον παγκόσμιο μουσικό χώρο.

[16] In: «L’ Economie de l’ URSS» de Pierre Carriere, Editions Masson, Paris 1984, page 121.

[17] Επισήμανση: Η χρήσιμη αγροτική επιφάνεια της ΕΣΣΔ αριθμούσε 606 εκατομμύρια εκτάρια (6,06 δισεκατομμύρια στρέμματα) και αντιστοιχούσε στο 27% της ολικής έκτασης της χώρας. Το 35% αυτής της επιφάνειας ήταν οργώσιμο, το 50% αποτελούνταν από λιβάδια και το υπόλοιπο προοριζόταν για την παραγωγή σανού. Το 60% της οργώσιμης γης της οποίας η μισή έκταση προοριζόταν για την παραγωγή σιτηρών, βρίσκεται στις λεγόμενες «επικίνδυνες» κλιματολογικές ζώνες (τραχύς χειμώνας, πολύ σύντομο καλοκαίρι, ανεπαρκής υγρασία κλπ.). Τέτιου είδους περιοχές υπήρχαν πολλές στην ΕΣΣΔ και με μεγάλες διαφορές χαρακτηριστικών. Αξίζει να σημειωθεί ότι μόνο το 1% της οργώσιμης γης των ΗΠΑ βρίσκεται σε «επικίνδυνες» κλιματολογικές ζώνες.

[18] Το μέτρο αυτό έπαιξε ένα σχετικά θετικό ρόλο (αυτοκατανάλωση) στις δύσκολες εποχές του πολέμου και της ανοικοδόμησης. Σχολιάστηκε, όμως, με έντονα μεροληπτικό τρόπο από πολλούς συγγραφείς των καπιταλιστικών χωρών. Ιδιαίτερα, μετά την ώθηση που έδωσαν στην εμπορική αξιοποίηση και στην αυτονομία οι διάφορες «μεταρρυθμίσεις» (Χρουστσιόφ, Κοσύγκιν κλπ.) της δεύτερης περιόδου.

[19] Αυτό φάνηκε κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής, αλλά επιβεβαιώνεται και σήμερα που 10 χρόνια μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ οι «σοσιαλιστικές δομές» παραμένουν ακόμη στον γεωργικό χώρο.

[20] Πολλοί αναλυτές εξετάζοντας τις εισαγωγές σιτηρών της ΕΣΣΔ στις τελευταίες δεκαετίες, βγάζουν βιαστικά συμπεράσματα, αποφεύγοντας να αναφερθούν στις επιπτώσεις της αλλαγής του συσχετισμού των πολιτικών δυνάμεων και στη στροφή 30 μοιρών (στην αρχή), 60 μοιρών (αργότερα) και 180 μοιρών (στο τέλος) της οικονομικής κατεύθυνσης που αυτή συνεπαγόταν. Πάντως δεν αναζητούν καμιά αιτία στις τότε επιλογές σχετικά με τις εμπορικές σχέσεις με τις καπιταλιστικές χώρες και την επιρροή τους στο σύνολο των οικονομικών εξελίξεων. Παρ’ όλα αυτά, μερικοί αναφέρουν το γεγονός ότι πριν το 1960, δεν γίνονται εισαγωγές σιτηρών στην ΕΣΣΔ και ότι η διανομή γεωργικών προϊόντων στα κέντρα κατανάλωσης γινόταν κανονικά.

[21] Ο «Σταχανοφισμός» σαν κίνημα βασίστηκε στο γεγονός ότι ο σοβιετικός εργάτης, ασφαλισμένος κοινωνικά από κάθε άποψη, ήταν την εποχή εκείνη άμεσα ενδιαφερόμενος για την αύξηση της αποδοτικότητας. Αυτό το πετύχαινε, βελτιώνοντας το προϊόν της προσπάθειάς του με μια πιο λογική οργάνωση της εργασίας του, καλυτερεύοντας συνάμα την τεχνική του κατάρτιση που, με τη σειρά της, επιδρούσε στην καλύτερη οργάνωση της εργασίας του.

[22] In: «Geographie Industrielle du Monde» de Pierre George. Collection «Que Sais - Je», Editions PUF 1947, page 96.

[23] Μηχανήματα, εργαλεία, κατασκευαστικές μηχανές και άλλα εξαρτήματα υψηλής ποιότητας.

[24] «Οι σοβιετικοί σιδηρουργοί έγιναν μαέστροι της τέχνης «συνεχούς ροής» στους γιγαντιαίους υψικάμινους, όπως επίσης, στην κατασκευή χάλυβα με οξυγόνο ή την παραγωγή χάλυβα σε ηλεκτρικούς φούρνους. Εφθασαν δε, σε τέτιο σημείο τεχνολογικής κατάρτισης, που εξήγαγαν τη μεθοδολογία τους σε χώρες όπως η Αλγερία, η Ινδία και η Γαλλία». In: «Economie de l’ URSS» de Pierre Carriere, Editions MASSON, Paris 1984, page 182. Σημείωση: Τέτια ανάπτυξη γνώρισε και ο τομέας της ελασματοποίησης μετάλλων.

[25] Οι τεχνολογίες αιχμής παρουσίασαν μεγάλη πρόοδο στο επίπεδο της βασικής έρευνας, όπως δείχνει η βιασύνη με την οποία οι διάφορες πολυεθνικές εταιρείες των ΗΠΑ και της Γερμανίας λυμαίνονται και στον τομέα αυτόν, τις τότε σοβιετικές κατακτήσεις. Αλλο θέμα είναι οι λόγοι που εμπόδιζαν την πλατιά διάδοσή τους τις τελευταίες 10ετίες σοσιαλισμού.

53

1954

1955

1956

1957

1958

1959

1960

Γενικός Δείκτης1

30

47

100

113

127

140

155

171

190

206

Παραγωγικά αγαθά

-

43

100

114

130

145

161

179

201

224

Καταναλωτικά αγαθά

-

56

100

113

123

134

145

156

172

186

Τρόφιμα-Ποτά-Τσιγάρα2

-

-

100

111

117

128

139

150

164

173

Χημικά Προϊόντα3

-

-

100

110

124

136

146

160

176

196

Μεταλλουργία Σιδήρου4

-

-

100

117

136

162

183

207

227

253

Μη σιδηρούχα Μέταλλα5

-

-

100

114

128

138

148

164

177

-

Μεταλλικά προϊόντα6

-

-

100

116

138

157

178

202

232

266