Βιβλιοπαρουσίαση - Θανάση Παπαρήγα: «Η ΑΡΧΑΙΑ ΔΟΥΛΟΚΤΗΤΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ»

Θανάση Παπαρήγα: Η ΑΡΧΑΙΑ ΔΟΥΛΟΚΤΗΤΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2003

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Η ιστορική μελέτη που ακολουθεί ανήκει στην παρακαταθήκη του Ιστορικού Τμήματος του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών. Συγγραφέας της είναι ο Θανάσης Παπαρήγας, ο σύντροφος, ο φίλος, ο συνεργάτης που έφυγε πρόωρα, αλλά το έργο του μένει. Δείγμα του τεράστιου συγγραφικού του έργου είναι το κείμενο αυτό που παραδόθηκε το 1996 με αφορμή τα 2.500 χρόνια της Αθηναϊκής δημοκρατίας και που αποτελεί υπόδειγμα μαρξιστικής ανάλυσης και ερμηνείας ενός κοινωνικού φαινομένου που κατέχει περίοπτη θέση στην παγκόσμια Ιστορία.

Η παρακολούθηση της ιστορικής πορείας του δουλοκτητικού κράτους της αρχαίας Αθήνας από το συγγραφέα γίνεται δυναμικά, με τονισμό πάντα των νέων στοιχείων που έρχονται συνεχώς να αντιπαρατεθούν στα παλιά. Αρχικά, η διάδοση των εμπορευματικών-νομισματικών σχέσεων που συντελεί στη διάλυση της αρχαίας πατριαρχικής κοινωνίας, η οποία, όμως, επιζεί μέσα από τα καστικά χαρακτηριστικά του Αθηναϊκού κράτους που, με τη σειρά τους, συμπλέκονται με τα ταξικά του χαρακτηριστικά. Η σχέση μεταξύ τάξης και κάστας στην αρχαία Αθήνα ήταν ένα θέμα πολύπλοκο, όπως τονίζει ο συγγραφέας, καθώς μάλιστα η νομική κατοχύρωση του καστικού χαρακτήρα του κράτους αποδείχτηκε πολύ πιο ανθεκτική στις αλλαγές από τη νομική κατοχύρωση του ταξικού του χαρακτήρα. Με ιδιαίτερη ευαισθησία, ο συγγραφέας πραγματεύεται τη σχέση ανάμεσα στα δυο φύλα και εδώ προβάλλει έντονα, όχι μόνο η βαθιά γνώση των κλασικών κειμένων που αποπνέει η εργασία από την αρχή ως το τέλος, αλλά και η εύστοχη απόδοση ταξικών τοποθετήσεων στους αρχαίους συγγραφείς. Ο Θουκιδίδης, ο Ξενοφών, ο Αριστοφάνης, ο Ευρυπίδης, ο Πλάτων και άλλοι, όπως ο μεταγενέστερος Πλούταρχος, ερμηνεύονται με μια σπάνιας νηφαλιότητας βραχυλογική ικανότητα.

Η αντιφατική αντιπαράθεση ανάμεσα στα παλιά αριστοκρατικά γένη και τα νέα εμποροναυτικά στρώματα παρατίθεται επίσης βραχυλογικά. Ενώ το εμπόριο έτρεφε εκείνο το κοινωνικό στρώμα που είχε συμφέροντα αντίθετα από αυτά των αριστοκρατικών γενών, ένας νόμος του Περικλή δυναμώνει το ολιγαρχικό / καστικό στοιχείο. Μέσα από διαδοχικές μεταβολές, τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα καταλήγουν να υποστηρίζουν αδιάλλακτα τη διεξαγωγή του Πελοποννησιακού πολέμου, ενώ τα ανώτερα στρώματα δεν αποκλείουν κάποιο συμβιβασμό, ακόμα και με θυσία κεκτημένων. Η διαπίστωση του συγγραφέα ότι η λειτουργία των πολιτικών δικαιωμάτων υπήρξε κάτι σαν μοχλός αλλοτρίωσης, οδηγεί στο τελικό συμπέρασμα ότι η ταξική δημοκρατία είναι αναπόδραστα και ταξική δικτατορία, επειδή εμπεριέχει αναγκαστικά την ταξική δικτατορία. Σαν μαρξιστής, ο συγγραφέας καταλήγει εξετάζοντας τις υλικές βάσεις του κράτους, πρώτα απ’ όλα τη δουλική εργασία και, στη συνέχεια, την καστική και τη συμμαχική εκμετάλλευση. Ετσι, η κοινωνική και πολιτιστική άνθηση δεν μπορούσε να είναι ούτε μόνιμη ούτε σταθερά ανοδική.

Φέρνοντας στο φως με τον απλό αλλά όχι και απλουστευτικό αυτό τρόπο τον ταξικό χαρακτήρα του πιο επιφανούς δουλοκτητικού κράτους της αρχαίας Ελλάδας, ο Θανάσης Παπαρήγας δεν προσφέρει μόνο μια καλογραμμένη και συμπαγή ιστορική σύνθεση, αλλά, πολύ περισσότερο, εμπλουτίζει την ιστορική σκέψη στη σημερινή Ελλάδα, το επίπεδο της οποίας, όπως προσφέρεται στο κοινό σε ορισμένες περιπτώσεις, απέχει πολύ από το να είναι ικανοποιητικό. Η στράτευση του Παπαρήγα στην ιδεολογία των πανανθρώπινων ιδανικών δεν του στερεί ούτε στο ελάχιστο την πολυμέρεια που πρέπει να διέπει τον ιστορικό. Διάνοια πολύπλευρη, ανήσυχη και τολμηρή, βρίσκει μέσα από τις αντιφάσεις τη λογική ερμηνεία της σύνθεσης και, θα έλεγα επίσης ότι η κρίση του βρίσκεται πάντα κοντά στο σημείο τομής, όπου οι ποσοτικές αλλαγές σε μια κοινωνία μεταβάλλονται σε ποιοτική αλλαγή.

Οποιοσδήποτε ανατρέξει στις σελίδες αυτού του πρωτότυπου και δυναμικού έργου του Θανάση Παπαρήγα είμαι βέβαιος ότι θα διαπιστώσει ότι προικισμένες διάνοιες υπάρχουν ακόμα και σε εποχές πνευματικής παρακμής, όπως είναι οι καιροί που ζούμε. Δεν έχει σημασία αν δεν ανταμείφθηκαν πλουσιοπάροχα στο διάστημα της σύντομης ζωής τους. Σημασία έχει το ότι πάλεψαν και πρόσφεραν όχι στον εαυτό τους αλλά στο κοινωνικό σύνολο που, χωρίς αμφιβολία, θα τους αποδώσει στο μέλλον το φόρο τιμής που προσήκει.



Πρόλογος του Τηλέμαχου Λουγγή, προέδρου του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών, στο βιβλίο του Θ. Παπαρήγα: «Η Αρχαία Δουλοκτητική Δημοκρατία». Μελέτες του ΚΜΕ, εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή». Αθήνα 2003.