Βιβλιοπαρουσίαση - Αστέριος Λάμπρου, «ΣΤΗ ΓΡΟΘΙΑ ΤΟΥ ΣΟΥΠΕΡΜΑΝ»

Αστέριος Λάμπρου, «ΣΤΗ ΓΡΟΘΙΑ ΤΟΥ ΣΟΥΠΕΡΜΑΝ»

Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2003

Ολοι ξέρουμε ή έχουμε δει έστω αμυδρά αυτές τις αφύσικες μορφές των λεγόμενων «Σούπερμαν» σε κόμικς, παραλογοτεχνία, τηλεόραση και κινηματογράφο. Ισως, όμως, δεν έχουμε συνειδητοποιήσει όλοι στον ίδιο βαθμό την επίδραση που ασκούν στην ψυχοσύνθεση και τη συνείδηση ιδιαίτερα των παιδιών ή μήπως καλύτερα να πούμε «παραμόρφωση» της συνείδησης;

Ο Αστέριος Λάμπρου έχει μελετήσει και αναλύσει σε βάθος την τέχνη και τη θεωρία της εικόνας και όχι μόνο. Η συγγραφή του βιβλίου αυτού, όπως ομολογεί στον Πρόλογο, διάρκεσε πολλά χρόνια. Το αποτέλεσμα είναι μια πολύπλευρη εργασία, που γι’ αυτό δεν στερείται και βάθους. Μια εργασία για ένα θέμα που έχει αποφασιστική σημασία για την κατανόησή μας της διάπλασης της συνείδησης από τα παιδικά χρόνια και για το οποίο δεν έχει γίνει ούτε μία έρευνα που να δείχνει το είδος και το μέγεθος αυτής της επίδρασης. Ποιος είναι λοιπόν αυτός ο «Σούπερμαν» (υπεράνθρωπος);

Εχει πλέον χίλια πρόσωπα στα μέσα μαζικής επικοινωνίας, γράφει ο συγγραφέας στον Πρόλογο: «Είναι ασφαλώς ο γνωστός Σούπερμαν με τη στολή στα χρώματα της αστερόεσσας. Είναι, όμως, επίσης ο μαυροντυμένος Μπάτμαν, ο ημίγυμνος Ράμπο, ο άψογος Τζέιμς Μποντ, ο Ταρζάν, ο Ηρακλής και εκατοντάδες άλλοι, που τους διαβάζουμε στα κόμικς ή στην παραλογοτεχνία και τους βλέπουμε σε κινούμενα σχέδια, σε τηλεοπτικές σειρές ή στον κινηματογράφο» (σελ. 15).

Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια προσπάθεια να καλυφτεί το κενό που υπάρχει λόγω έλλειψης ερευνών στην Ελλάδα σ’ αυτό τον τομέα, σύμφωνα με τη διατύπωση του συγγραφέα. Το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας είναι μια μελέτη που καλύπτει ένα ευρύ θεματολογικό φάσμα σχετικά με το πώς η ιμπεριαλιστική «πολιτιστική» βιομηχανία δουλεύει εδώ και δεκαετίες στο «δυτικό» κόσμο (ξεκινώντας από τις ΗΠΑ) για να κάνει τα παιδιά να εθίζονται στη βία από μικρή ηλικία. Δεν εννοείται, βέβαια, η επαναστατική δημοκρατική αντι-βία των καταπιεσμένων λαών. Αυτή ονομάζεται τρομοκρατία! Κι αυτή την τελευταία καλούνται οι διάφοροι «σούπερμαν» να εξοντώσουν, όπου οι ΗΠΑ θεωρούν ότι υπάρχουν και απειλούν τον κόσμο των δυτικών υπερανθρώπων...

Δεν είναι, όμως, απλώς η εισαγωγή των παιδιών από μικρή ηλικία στη λογική της βίας, δεν είναι απλώς ο εθισμός τους στην ιμπεριαλιστική πολιτική, αλλά είναι -όπως αποδείχνεται στο βιβλίο- η συστηματική καλλιέργεια αγραμματοσύνης και αμορφωσιάς, έτσι ώστε -μαζί με τους Ράμπο- να επιστρέψουμε στην εποχή των άναρθρων κραυγών. Υπάρχουν, όμως, και οι πιο ραφιναρισμένες μορφές των πολύξερων, των «μορφωμένων» Σούπερμαν. Η «γνώση» τους, ωστόσο, δεν είναι η πραγματική γνώση, που οδηγεί στην κριτική σκέψη, αλλά πρόκειται για καταλόγους πληροφοριών.

Ενα άλλο παραπλανητικό στοιχείο είναι η αναγωγή των σούπερ ηρώων σε αρχαίους μύθους (ο Ηρακλής) και σε λαϊκές παραδόσεις δίνοντας την εντύπωση ότι σέβονται κάθε λαό με τις πολιτισμικές παραδόσεις του.

Τι είναι, όμως, αυτός ο «υπεράνθρωπος»; «Προφανώς, όταν αποκαλούμε κάποιον «υπεράνθρωπο», εννοούμε πως μπορεί να πραγματοποιήσει κάποιο κατόρθωμα που κανείς άλλος δεν μπορεί. Ωστόσο, αυτός ο ορισμός δεν καλύπτει τους υπερανθρώπους των ΜΜΕ: παραβιάζοντας λίγο τα νοηματικά όρια της λέξης, θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει ως υπεράνθρωπους τους γίγαντες της ανθρώπινης σκέψης (τον Αριστοτέλη, τον Νεύτωνα, τον Αϊνστάιν ή τον Καρτέσιο) ή ακόμη και κάποιους πρωταθλητές που πραγματοποιούν επιδόσεις άφθαστες για τους υπόλοιπους ανθρώπους. Ομως, οι υπεράνθρωποι των ΜΜΕ, όπως είναι ο Μπάτμαν, ο Κόναν ή ο Σούπερμαν, δεν είναι αθλητές του στίβου ούτε βέβαια λύνουν δύσκολα πνευματικά προβλήματα. Οι συγγραφείς που τους επινόησαν, για να τους περιγράψουν, αναφέρονται είτε στη συμπεριφορά τους, που δεν είναι καθόλου ήπια είτε στη δύναμή τους, που δεν είναι καθόλου ειρηνική» (σελ. 27).

Και ο συγγραφέας, στις σελίδες που ακολουθούν, παραθέτει παραδείγματα γνωστών σούπερμαν. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου εξετάζει τα όρια του υπεράνθρωπου στα έργα «καράτε», «τρόμου», τα «φανταστικά», τα «πολεμικά», τα «αστυνομικά», τα «γκανγκστερικά» κλπ. κλπ.

Στο δεύτερο κεφάλαιο κάνει μια σημασιολογική ανάλυση εξετάζοντας τη σιδερένια κοινωνία και λέγοντας σχετικά με το πολιτικό σύστημα: «Οι υπεράνθρωποι δρουν σε κάποιες κοινωνικές συνθήκες που, συνήθως, ονομάζονται δημοκρατικές. Πρόκειται, όμως, για αρκετά «ιδιόμορφες» δημοκρατίες, που αποκλίνουν παρά πολύ προς τη στυγνή και βάναυση δικτατορία, ακόμη κι όταν οι ιστορίες εκτυλίσσονται στη σύγχρονη Αμερική. Οι υπεράνθρωποι υπηρετούν πάντοτε με αυταπάρνηση αυτές τις δικτατορίες» (σελ. 61).

Ακολουθούν αναλύσεις για το έγκλημα και τη δικαιοσύνη, εγκληματικότητα και δημοκρατία, σωφρονισμός και δημοκρατία και άλλα. Τα θέματα είναι παρά πολλά, αν και συνυφασμένα μεταξύ τους και αφορούν πολλές πτυχές του πολιτικού-οικονομικού και κοινωνικού μας συστήματος. Ο συγγραφέας στηρίζει κάθε θέση του με αναλυτικά παραδείγματα από την παραλογοτεχνία, τα κόμικς, τον κινηματογράφο, τα περιοδικά αποδείχνοντας με ποιο τρόπο στάζουν στην παιδική ψυχή (και όχι μόνο!) το δηλητήριο του ρατσισμού, των κυρίαρχων ιμπεριαλιστικών αντιλήψεων και πώς αποτελούν όλα αυτά «δύναμη κατά της γνώσης και του αισθήματος»: «Σε όλες, λοιπόν, τις περιπτώσεις υπάρχει η έλλειψη μόρφωσης και λογικής.

Οι ίδιες παρατηρήσεις ισχύουν αυτούσιες και για το συναίσθημα: οι υπεράνθρωποι διακρίνονται, κατ’ αρχάς, για μια ιδιαίτερη απάθεια απέναντι στο φόνο, οι φόνοι τους διασκεδάζουν. Ταυτόχρονα, όντας πάνω από την κοινωνία, δεν μπορούν να εκδηλώσουν συναισθήματα. Οσο περισσότερα συναισθήματα εκδηλώνουν τόσο λιγότερο επιθετικοί φαίνονται, άρα, τόσο λιγότερο υπεράνθρωποι» (σελ. 145). Θυμηθείτε τους νέους δολοφόνους στα σχολεία, φαινόμενο όλο και πιο συχνό στις ΗΠΑ!

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα κεφάλαια για τις σχέσεις των δύο φύλων και τη θέση της γυναίκας, όπου τονίζεται και επιβεβαιώνεται η απαξίωσή της και μάλιστα κατά τρόπο συχνά πολύ προσβλητικό.

Η δομή της αφήγησης και το λεξιλόγιο των κόμικς (από το Βιγκότσκι μέχρι τα κόμικς) αποτελούν αποκαλυπτικά κεφάλαια για την κτηνώδη φάση, στην οποία θέλουν να μας ρίξουν πίσω με τα έργα αυτά. Η τέχνη, συμπεραίνει ο συγγραφέας σε άλλο σημείο, είναι ο αντίποδας των έργων με Σούπερμαν: «Τέλος, εφόσον διαπιστώσαμε μια αντιθετική σχέση των έργων με υπεράνθρωπους με τα έργα τέχνης, μπορούμε να πούμε πως η καλλιτεχνική παιδεία μπορεί να συμβάλει στην απόρριψη του υπεράνθρωπου.

Στο μεταξύ, η διαρκής γιγάντωση των υπερβολών καθιστά το μύθο όλο και πιο ακατάλληλο παιδαγωγικά, ενώ οι θεατές που εγκλωβίζονται σ’ αυτόν, γίνονται όλο και πιο ευάλωτοι στον αποκλεισμό από το έργο τέχνης» (σελ. 270).

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου εξετάζονται ο υπεράνθρωπος και το παραμύθι, μυθολογία και υπεράνθρωπος. Το βιβλίο περιλαμβάνει πολλά στοιχεία και στατιστικές επεξεργασίες τους σε συνδυασμό με ιστορικά και ανθρωπολογικά στοιχεία ανάλυσης.

Δεν είναι καθόλου εύκολο να επιλέξουμε αντιπροσωπευτικές παραθέσεις, γιατί τα κεφάλαια είναι παρά πολλά, το ένα πιο ενδιαφέρον από το άλλο και καλύπτουν, όπως είπαμε, έναν πλούτο από πλευρές του θέματος, διαλεκτικά συνδεδεμένες μεταξύ τους και με εύστοχες κοινωνικοοικονομικές αναφορές. Θα πρέπει επομένως, να περιοριστούμε και νομίζουμε, ότι η τελευταία παράγραφος του βιβλίου δίνει αρκετά σφαιρικά το βαθιά προοδευτικό μήνυμα της εργασίας αυτής λέγοντας και επεξηγώντας πώς «ο υπεράνθρωπος συνιστά συμβολική και μυστικοποιημένη μεταφορά της δράσης του ηγετικού πολυεθνικού μονοπωλίου μεταφέροντας τα χαρακτηριστικά του μονοπωλίου από το χώρο του συσχετισμού οικονομικών μεγεθών στον άυλο κόσμο του πολύχρωμου θεάματος... Αν, λοιπόν, η ιστορία του υπεράνθρωπου διαγράφεται ως μια διαδικασία αντιστροφής των οραμάτων της ανθρωπότητας, η οποία κρατάει επίσης ευρύτερα λαϊκά στρώματα σε προγενέστερα στάδια της σκέψης, ο σύγχρονος υπεράνθρωπος συνιστά το τελικό στάδιο αυτής της πορείας, καθώς προβάλλει την ιδεολογία και τους κοινωνικούς στόχους της μονοπωλιακής αστικής τάξης αυτούσια, χωρίς «προσμίξεις» με άλλες ιδεολογίες. Ως διασκέδαση, συνιστά το απαραίτητο αλλοτριωτικό συμπλήρωμα μιας παραγωγικής διαδικασίας που αλλοτριώνει και αποκτηνώνει σε πρωτοφανή κλίμακα. Ως πνευματικό δημιούργημα, προβάλλει μια κοινωνική συμπεριφορά που απειλεί κάθε πνευματικό δημιούργημα. Ως πρότυπο κοινωνικής συμπεριφοράς, αποκλείει κάθε πολιτισμό. Είναι το ηθικό απάνθισμα μιας τάξης χωρίς ηθική, το ηθικό πρότυπο που καταργεί κάθε ανθρώπινη ηθική. Μοιάζει να είναι ένα από τα βασικά μέσα που ωθούν την ανθρωπότητα στο μακρινό της παρελθόν της αποκτήνωσης.

Σήμερα, κάθε κριτική της ιδεολογίας της άρχουσας τάξης θα πρέπει επίσης να ξεπεράσει τα διαδοχικά στρώματα των προλήψεων, να διαλύσει τα σύμβολα, να ελευθερώσει από προκαταλήψεις που φαίνονται εντελώς «φυσικές» στα μάτια του λαού. Συνεπώς, κάθε ειλικρινής κριτική τοποθέτηση προϋποθέτει την απόρριψη του υπεράνθρωπου, αυτού του κατόπτρου της ταξικής κυριαρχίας, όπως κάθε μέλλον της ανθρώπινης κοινωνίας ως κοινωνίας ανθρώπων, προϋποθέτει υποχρεωτικά την κατάργηση των κοινωνικών του προϋποθέσεων.

Επισημαίνω, τέλος, πως το καθήκον της απόρριψης του υπεράνθρωπου (καθώς και της συνολικής αισθητικής της άρχουσας τάξης), δεν είναι καθήκον της επιστήμης, αλλά της κοινωνίας. Δηλαδή, είναι καθήκον που πρέπει να αναλάβει το εργατικό και τα άλλα λαϊκά κινήματα» (σελ. 438-439).