ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

 Η ψυχική νόσος έχει κάνει την εμφάνισή της από τα πανάρχαια χρόνια σε όλη τη γη. Η ερμηνεία της ψυχικής αρρώστιας και η αντιμετώπισή της μεταβάλλεται σε κάθε ιστορική εποχή και είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, π.χ. φιλοσοφίας, θρησκείας, επίπεδο ανάπτυξης επιστήμης, ιδεολογίας κλπ.

 Στην Αρχαία Ελλάδα η αντιμετώπιση των ψυχιατρικών διαταραχών γινόταν στα «Ασκληπεία».

Στο Μεσαίωνα η ψυχική αρρώστια ήταν ταυτόσημη με την αμαρτία και οι ασθενείς καίγονταν στην πυρά, ενώ κατά την περίοδο της Αναγέννησης «τα πλοία των τρελών» γέμιζαν τα ποτάμια της Ευρώπης. Δεισιδαιμονία, προκατάληψη και βαθύ σκοτάδι χαρακτήριζε την Ψυχιατρική στις αρχές του 18ου αιώνα. Επίσης σε αρκετές χώρες, όπως στην Ελλάδα, ο ψυχικά άρρωστος αντιμετωπίζονταν στα μοναστήρια, στις εκκλησίες, οι οποίες είχαν αναλάβει τη φύλαξη, «θεραπεία» της «τρέλας» και της «δαιμονοκατοχής».

Στο τέλος του 18ου αιώνα ιδρύθηκαν τα πρώτα ψυχιατρικά ιδρύματα (το 1774 στη Γαλλία). Από τότε ακολούθησε η ίδρυση παρόμοιων ιδρυμάτων και σε άλλες χώρες.

«Το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο ιδρύθηκε το 19ο αιώνα με το ωραίο όνομα του ασύλου, έλεγε ο Ewguirol ως μια προσπάθεια σύνθεσης ανάμεσα σ’ αυτή τη διπλή κοινωνική απαίτηση της θεραπείας των αρρώστων και της εξουδετέρωσης των παρεκκλινόντων (επικίνδυνων για τον εαυτό τους και τους άλλους)». Cottman les asiles.

Στην Ελλάδα η πρώτη εκδήλωση κρατικής μέριμνας ήταν η δημοσίευση του νόμου ΨΜΒ της 19ης Μαΐου του 1862 «περί συστάσεως φρενοκομείων», ο οποίος έμεινε για πολλά χρόνια ανεφάρμοστος.

Η Ελλάδα απόκτησε το πρώτο ψυχιατρείο με την προσάρτηση των Επτανήσων το 1864 στην Κέρκυρα, το οποίο είχε ιδρυθεί το 1838 και λειτουργούσε ως «φρενοκομείο» από την Αγγλική Αρμοστεία. Ακολούθησαν το Δρομοκαΐτειο 1889 και το Αιγινήτειο 1905. Αυτά τα τρία ιδρύματα μαζί με μερικές ιδιωτικές κλινικές «κάλυπταν» στις αρχές του 20ού αιώνα τις ανάγκες των ασθενών για ψυχιατρική περίθαλψη στην Ελλάδα.

Αργότερα (1910-1912) ιδρύθηκε το πρώτο δείγμα κρατικού ψυχιατρικού καταστήματος, το Ασυλο της οδού Κυδαθηναίων (ο ρόλος του δεν είχε καμιά σχέση με ψυχιατρείο).

Οι αυξημένες ανάγκες οδήγησαν τελικά στην ίδρυση του «Δαφνιού» το 1926.

Στο τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου τα ψυχιατρεία ήταν γεμάτα και έτσι δημιουργήθηκαν οι πρώτες «αποικίες ανιάτων» (η πρώτη στη Σαλαμίνα και η δεύτερη στη Λέρο).

Αντίθετα με τις καπιταλιστικές χώρες, η αντιμετώπιση του ψυχικά άρρωστου στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες και στην Κούβα διακατέχονταν από κοινωνική αντίληψη και δεν είχαν καμιά σχέση με τα άσυλα - αποθήκες.

Η εξέλιξη της ψυχιατρικής, η ανάπτυξη κοινωνικών κινημάτων, διάφορες μελέτες - έρευνες - εφαρμογές, απέδειξαν και επέβαλαν ριζικές αλλαγές στην αντιμετώπιση και γενικά στην προσέγγιση του ψυχικά αρρώστου, διαμορφώνοντας ταυτόχρονα τη σύγχρονη ψυχιατρική.

 

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

 Η πολιτική των ιδιωτικοποιήσεων εφαρμόζεται σήμερα πιο επιθετικά στον τομέα της Υγείας-Πρόνοιας και επεκτείνεται πιο γρήγορα και στο χώρο της ψυχικής υγείας με το όνομα Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση. Κοινή δικαιολογία για την εφαρμογή αυτής της πολιτικής από την κυβέρνηση της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ προηγούμενα είναι το δήθεν μεγάλο «οικονομικό κόστος» για τον κρατικό προϋπολογισμό του δημόσιου τομέα παροχής υπηρεσιών υγείας. Επίσης, η κατάργηση της ιδρυματοποιημένης περίθαλψης των ψυχικά πασχόντων και η «βελτίωση της ποιότητας» των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Δεν μπορεί όμως να εξετάζει κανείς τις ασυλικές συνθήκες της ψυχιατρικής περίθαλψης έξω από το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα και τις πολιτικές εξελίξεις μέσα στις οποίες αυτές γεννιούνται.

Είναι αναγκαιότητα σήμερα η υπέρβαση της ιδρυματοποιημένης περίθαλψης των ψυχικά πασχόντων στο άσυλο και η μετάβαση σ’ ένα ανώτερο ποιοτικά δημόσιο σύστημα παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Είναι αναμφισβήτητο ότι οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης των ψυχικά πασχόντων στα ψυχιατρεία και σε όλα τα προνοιακά ιδρύματα του κράτους όχι μόνο είναι αντιθεραπευτικές, αλλά και εξευτελίζουν τον άνθρωπο σε όλα τα επίπεδα.

Η εκάστοτε κυβερνητική πολιτική στο βωμό του κέρδους θυσίασε και θυσιάζει αξίες και δικαιώματα για να εξυπηρετήσει τα συμφέροντα του κεφαλαίου. Χρησιμοποιεί τις απάνθρωπες συνθήκες που αυτή δημιούργησε ως όχημα για πιο επιθετική αντιλαϊκή πολιτική και αύξηση των κερδών του κεφαλαίου.

Ομως ακόμη και αν είχε ένα σύστημα υγείας τις σωστότερες επιστημονικά και οργανωτικά παρεμβάσεις, αυτό δε θα αναιρούσε και δε θα απενοχοποιούσε τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, της ταξικής εκμετάλλευσης με ό,τι αυτές συνεπάγονται για την ψυχική και σωματική υγεία της εργατικής τάξης. Στον καπιταλισμό ο άνθρωπος που είναι ανίκανος να πουλήσει την εργατική του δύναμη περιθωριοποιείται, γιατί δεν είναι εκμεταλλεύσιμος για το κεφάλαιο. Αντιμετωπίζει τη βαρβαρότητα και την εγκατάλειψη πιο έντονα από ό,τι άλλα τμήματα της εργατικής τάξης.

Η αναδιάρθρωση του συστήματος Ψυχικής Υγείας, με την ταμπέλα «Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση», δεν παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά σχετικά με τη γενική πολιτική και στρατηγική του κεφαλαίου. Κινείται στον ίδιο άξονα της εμπορευματοποίησης της υγείας και της ιδιωτικοποίησης του μεγαλύτερου μέρους των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, τη συγκεντροποίηση του κεφαλαίου σε λίγες καπιταλιστικές επιχειρήσεις, στις πιο ισχυρές που δραστηριοποιούνται στο χώρο αυτό (δίκτυα - «αλυσίδες» ξενώνων αποασυλοποίησης, φαρμακευτικές εταιρίες, ιδιωτικές κλινικές, ιδιωτικά ερευνητικά κέντρα, ιδιωτική ασφάλιση κ.ά.).

Η ανάπτυξη επιχειρηματικής δραστηριότητας στο χώρο της ψυχικής υγείας (ιδιαίτερα στον τομέα της αποασυλοποίησης) και η δημιουργία πρόσφορου εδάφους από την κυβέρνηση για ενίσχυση των κερδών του κεφαλαίου και στο χώρο αυτό δεν υπήρχε πάντα σε τέτοιο βαθμό και με αυτή τη μορφή. Αυτό αποδεικνύει και την ανάγκη «αξιοποίησης» νέων ανεκμετάλλευτων χώρων από το κεφάλαιο για να αναπαραχθεί, καθώς υφίσταται τις συνέπειες του ανταγωνισμού, την όξυνση των αντιθέσεων και αντιφάσεων της ανισόμετρης καπιταλιστικής ανάπτυξης.

Ετσι, εδώ και χρόνια, ξεκινώντας από το ΠΑΣΟΚ, έχει δημιουργηθεί ένα τεράστιο δίκτυο επιχειρήσεων που κυκλοφορούν με το μανδύα της αποασυλοποίησης και απορροφούν ευρωενωσιακά κονδύλια, εμπορεύονται την ψυχική υγεία, ιδιοποιούνται υπέρογκα κέρδη, εξάγουν τα κεφάλαια και επενδύουν στον τομέα αυτό ιδιαίτερα στις Βαλκανικές χώρες και στη Μέση Ανατολή.

Ισως το «καινούριο» χαρακτηριστικό της αναδιάρθρωσης του συστήματος ψυχικής υγείας να είναι η πιο εμφανής από άλλους τομείς εμπλοκή του λεγόμενου τρίτου τομέα της οικονομίας, του «κοινωνικού» και η προώθησή του μέσα από ένα παραπλανητικό κοινωνικό προφίλ και την πολιτική της «κοινωνικής αλληλεγγύης». Χρησιμοποιούνται δηλαδή και στηρίζονται οι επαγγελματίες εθελοντές, ΜΚΟ, εκκλησιαστικοί σύλλογοι, σύλλογοι γονέων και φίλων - που ήδη σε πολλές χώρες αποτελούν τους βασικούς παροχείς υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Εξάλλου στις εκθέσεις της ΕΕ και της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (ΠΟΥ) δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη στήριξη των φορέων αυτών και τους ανατίθεται ουσιαστικά η διαχείριση των υπηρεσιών. Η «κοινωνική οικονομία» στο χώρο της ψυχικής υγείας, που αναπτύσσεται έτσι ραγδαία και στη χώρα μας, τείνει να αποτελέσει το βασικό παροχέα υπηρεσιών ψυχικής υγείας.

Η δράση των κατ’ όνομα μη κερδοσκοπικών οργανώσεων (ΜΚΟ) διανθίζεται από τους πολιτικούς εκπροσώπους του κεφαλαίου με διάφορα ιδεολογήματα, όπως «ισότητα, κοινωνία της αλληλεγγύης, ευαισθησία» κ.ά., που συνοδεύουν δραστηριότητες και σε άλλους τομείς. Η επικίνδυνη προπαγάνδα ότι επιτελούν κοινωνικό έργο προβάλλεται ως πράξη αλληλεγγύης και δελεάζει ανθρώπους με αλτρουισμό από τα λαϊκά στρώματα να συμβάλλουν, να συμμετέχουν, προκειμένου να συνεχιστεί η «ευγενική και ηθική προσφορά» των ΜΚΟ στο «κοινωνικό σύνολο». Η πραγματικότητα όμως έδειξε ότι αυτοί οι οργανισμοί είναι η γέφυρα περάσματος στην πλήρη ιδιωτικοποίηση των υπηρεσιών και στην ανατροπή των εργασιακών σχέσεων των εργαζομένων σε αυτές τις υπηρεσίες.

Βασική προϋπόθεση για την ανάθεση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στις ΜΚΟ - επιχειρήσεις, στον ιδιωτικό τομέα είναι η υποβάθμιση του όποιου δημόσιου χαρακτήρα είχαν αυτές οι υπηρεσίες με ποικίλους τρόπους, αλλά κυρίως μέσα από την υποχρηματοδότηση.

Ταυτόχρονα δημιουργήθηκε ένα θεωρητικό πλαίσιο που βασίζεται στη λεγόμενη αποκέντρωση των υπηρεσιών και τη δημιουργία δομών στην κοινότητα που έχει θεωρητικά θεραπευτικό στόχο. Στην πράξη όμως αυτή η θεωρητική προσέγγιση χρησιμοποιείται για να ανατεθεί η ευθύνη παροχής φροντίδας και διαχείρισης των υπηρεσιών στην ΤΑ, σε εθελοντικές ομάδες, επιχειρηματίες.

Ο θεσμός της ΤΑ γίνεται μοχλός υλοποίησης της αντιλαϊκής πολιτικής για την προώθηση των αναδιαρθρώσεων και σε αυτόν τον τομέα. Παρακάτω θα εξετάσουμε την κατάσταση που επικρατεί σήμερα στην Ελλάδα στο χώρο της Ψυχικής Υγείας και συγκεκριμένα στο πώς υλοποιείται από την κυβερνητική πολιτική όλη η παραπάνω στρατηγική του κεφαλαίου και τι μορφές παίρνει.

 

ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ

 Οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ και της ΝΔ διαμόρφωσαν εδώ και 30 περίπου χρόνια πολιτική για την ψυχική υγεία και την αποασυλοποίηση ψυχικά πασχόντων που στηρίζεται στις εξειδικευμένες κατευθύνσεις της ΕΕ.

Αποασυλοποίηση: Το ευρωπαϊκών προδιαγραφών πρόγραμμα «Ψυχαργώς», βάσει του οποίου συντελείται η αποασυλοποίηση ψυχικά πασχόντων, προβλέπει τη σταδιακή μείωση των κλινών των ψυχιατρείων έως την κατάργηση αυτών, την ταυτόχρονη ανάπτυξη κλινών σε ψυχιατρικούς τομείς των γενικών νοσοκομείων και τη μεταφορά των ασθενών σε ξενώνες ή άλλες δομές (οικοτροφεία, προστατευόμενα διαμερίσματα κ.ά.).

Στοχεύει, όπως αναφέρεται στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Υγεία-Πρόνοια 2000-2006 (ΕΠΥΠ), στην κοινωνικοποίηση των ασθενών, την επαγγελματική και θεραπευτική αποκατάστασή τους μέσα από προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης και τη συμμετοχή τους στην παραγωγική διαδικασία, μέσω Κοινωνικών Συνεταιρισμών Περιορισμένης Ευθύνης (ΚΟΙΣΠΕ).

Βασίζεται στην αρχή της τομεοποίησης, δηλαδή στο γεωγραφικό διαχωρισμό της χώρας σε τομείς που έχουν στην ευθύνη τους ένα συγκεκριμένο αριθμό υπηρεσιών υγείας και καλύπτουν τις ανάγκες του πληθυσμού μόνο σε αυτόν το γεωγραφικό χώρο. Ο τομέας -σύμφωνα με οδηγία της ΠΟΥ- θα πρέπει να περιλαμβάνει περίπου 70.000-150.000 κατοίκους. Επίσης, βασίζεται και σε άλλες αρχές καθορισμένες από την Κοινοτική Ψυχιατρική (ολοκληρωμένη παροχή με το μικρότερο κόστος, θεραπευτικό συνεχές, ανταποκριτικότητα, αλληλοσυμπλήρωση, συλλογικότητα).

Το πρόγραμμα χωρίστηκε σε δύο φάσεις: Η α΄ φάση (1997-2001), όπως αναφέρει το υπουργείο, ολοκληρώθηκε με τη δημιουργία 49 ξενώνων, 6 οικοτροφείων, 71 εργαστηρίων κατάρτισης, (προ)επαγγελματική εκπαίδευση- απασχόληση 973 ασθενών, αποϊδρυματισμό 769 ασθενών, πρόσληψη και εκπαίδευση 630 ατόμων, κατάρτιση 910 ατόμων ως στελεχών ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης.

Η επιχειρούμενη αποασυλοποίηση αναλώθηκε σε μια αποσπασματική μετεγκατάσταση ασθενών από το ψυχιατρικό νοσοκομείο σε μικρές αρχικά επιχειρήσεις στην κοινότητα, που αργότερα -κατά τη β΄ φάση (2001-2006) του προγράμματος, την οποία διανύουμε- λίγες από αυτές αναπτύχθηκαν σε αλυσίδες όπως προαναφέραμε και επενδύουν σε βαλκανικές χώρες, στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν (π.χ. εταιρία ΚΛΙΜΑΚΑ). Η αποασυλοποίηση δεν περιορίστηκε μόνο στην έξοδο των ασθενών από τα ψυχιατρεία και τη μεταφορά τους σε διάφορες δομές στην κοινότητα, αλλά έδωσε και ώθηση στην ενίσχυση του ιδιωτικού τομέα και με τη μορφή των ιδιωτικών κλινικών. Ενδεικτικά και μόνο αναφέρουμε ότι για την τελική φάση του προγράμματος που βρισκόμαστε σήμερα (215 δομές προβλέπονταν - 112 λειτουργούν), 800 «αποασυλοποιήθηκαν» (καταγεγραμμένοι συνολικά 217), 4.500 βρίσκονται στα ψυχιατρεία. Δε στεκόμαστε τόσο στο ζήτημα του πόσα από τα προβλεπόμενα του Επιχειρησιακού Προγράμματος δημιουργήθηκαν, αλλά ποιος τελικά ωφελήθηκε με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Σε καμία περίπτωση δεν μπορούμε να πούμε ότι ωφελούνται οι ασθενείς, οι οικογένειές τους, οι εργαζόμενοι.

Αποκαλυπτική και απόδειξη του πραγματικού στόχου της κυβέρνησης είναι η αύξηση της δημιουργίας οικοτροφείων έναντι των ξενώνων και των προστατευόμενων διαμερισμάτων, επειδή το μέσο μηνιαίο κόστος των ιδιωτικών οικοτροφείων που χρηματοδοτούνται από τα κονδύλια του προγράμματος είναι 40.000 ευρώ, ενώ των ξενώνων 25.000 ευρώ.

Ετσι έχουν δημιουργηθεί 51 ιδιωτικά οικοτροφεία (από τα 55 που υπάρχουν), 46 δημόσια διαμερίσματα και 10 δημόσιοι ξενώνες (από τους 11 ξενώνες που υπάρχουν). Παρατηρείται δηλαδή αύξηση της επιχειρηματικής δραστηριότητας εκεί (οικοτροφεία) όπου είναι γνωστό ότι θα υπάρχει κέρδος για τον επιχειρηματία.

Η ευρωενωσιακή χρηματοδότηση (αποτελούσε το 75%) από το Γ΄ ΚΠΣ αυτών των δομών τείνει να λήξει. Η χρηματοδότηση ως το 2010 προβλεπόταν να γίνεται από τον τακτικό προϋπολογισμό (το 76,7%) και από την κοινωνική ασφάλιση (το 23,3%). Πρόσφατα, με βάση την πολιτική μείωσης των δημοσίων δαπανών, η κυβέρνηση της ΝΔ περιέκοψε το 50% της κρατικής χρηματοδότησης.

Η κυβέρνηση σχεδιάζει την ανάληψη της ευθύνης των ασθενών που θα μείνουν «στο δρόμο», εκτός δομών, από «ανάδοχες οικογένειες» με οικονομικό κίνητρο ή σε άλλες περιπτώσεις τη σύναψη 2ετών συμβάσεων με «ενώσεις οικογενειών» που δουλεύουν εθελοντικά για την αποκλειστική διαχείριση της παροχής υπηρεσιών. Η χρηματοδότησή τους προτείνει να γίνεται κυρίως από τα ασφαλιστικά ταμεία με την αναπροσαρμογή των νοσηλίων, δηλαδή αύξηση αυτών κατά 50%.

Ακόμη, αναπτύσσεται και ανθεί μια τεράστια κερδοφόρα «βιομηχανία» στο όνομα της «καταπολέμησης του στίγματος» και του «κοινωνικού αποκλεισμού» που αποτελείται από «φίλους», «ενώσεις», «φιλάνθρωπους», «κινήσεις». Ξαφνικά όλοι αυτοί κόπτονται για τα δικαιώματα των ασθενών και την εξάλειψη του «κοινωνικού στίγματος». Πρόκειται στην πραγματικότητα για κάποια τρωκτικά των Ευρωενωσιακών κονδυλίων, που ταυτόχρονα επιδιώκουν να συγκαλύψουν την έλλειψη κοινωνικής πρόνοιας και την περιθωριοποίηση για όσους δεν είναι ικανοί να φέρουν κέρδος στο κεφάλαιο και βέβαια δεν ανήκουν στην τάξη του κεφαλαίου. Αυτό αναπαράγεται καθημερινά με πολλούς τρόπους (ΜΜΕ, Συνέδρια, Ημερίδες κ.ά.) και καλλιεργείται στο λαό λανθασμένη άποψη για την ουσία της ψυχικής νόσου.

 

ΔΟΜΕΣ ΑΠΟΑΣΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ

 Η ανάπτυξη ξενώνων, οικοτροφείων, προστατευόμενων διαμερισμάτων (για ενήλικες και παιδιά-έφηβους) δεν έχει γίνει με κριτήριο την κάλυψη των λαϊκών αναγκών, αλλά το κέρδος του κεφαλαίου. Βασικά ζητήματα που προκύπτουν από την ανάπτυξη δομών αποασυλοποίησης είναι:

 

Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ»

Η θεωρία των «τοπικών κοινωνιών» συνδέεται άμεσα με την «αποκεντρωμένη» ψυχιατρική περίθαλψη και φροντίδα (ξενώνες, οικοτροφεία). Επικαλούνται τον όρο κοινότητα (υπηρεσίες και δομές στην κοινότητα, φροντίδα και περίθαλψη στην κοινότητα, όπου ως κοινότητα εννοείται η τοπική κοινωνία), δανεισμένο από την Κοινοτική Ψυχιατρική για να προσδώσουν επιστημονικοφανή επίφαση στην άρση όποιας κεντρικής κρατικής ευθύνης και στην εκχώρηση των κοινωνικών υπηρεσιών στην ΤΑ, μοχλό για την παραπέρα ιδιωτικοποίηση.

Η κατεύθυνση είναι η ΤΑ να αποτελέσει το θεσμοθετημένο όργανο που πλέον από τοπικό επίπεδο θα επιλέγει την ανάθεση παροχής υπηρεσιών υγείας όλων των επιπέδων στους ιδιώτες με τη μορφή των ΜΚΟ, θα συνάπτει συμβάσεις με αυτούς, θα διαχειρίζεται την οργάνωση, τη χρηματοδότηση, θα ελέγχει και θα αξιολογεί την αποδοτικότητά τους, θα δημιουργεί προγράμματα «επαγγελματικής κατάρτισης». Στο ανάλογο θεσμικό πλαίσιο κατοχυρώνεται αυτή η «συνεργασία» για την έναρξη της λειτουργίας των ΜΚΟ, βάσει της «εταιρικής κοινωνικής ευθύνης».

Δηλαδή φραστικά εξωραΐζεται η επιχειρηματική δράση με την υποβοήθηση της περιφερειακής και δημοτικής δομής του κρατικού μηχανισμού.

Μέσω της «τοπικής συνεργασίας» ενισχύονται και οι δύο θεσμοί του αστικού κράτους (ΤΑ, ΜΚΟ).

Από αυτό αποδεικνύεται πως η ΤΑ -ως μηχανισμός του κράτους- υλοποιεί την αντιλαϊκή πολιτική της εμπορευματοποίησης και της ιδιωτικοποίησης στην ψυχική υγεία και γενικότερα στην κοινωνική πολιτική σε τοπικό επίπεδο.

Η ΤΑ παρουσιάζεται ως ουδέτερη, αταξική, με υπερισχύοντα τον «τοπικό» χαρακτήρα των προβλημάτων που θα διαχειρίζεται ένας δήμος - «κοινότητα», επομένως έχει κοινωνικό χαρακτήρα η πολιτική που υιοθετεί. Ο «φιλανθρωπικός» ή εκμεταλλευτικός χαρακτήρας των ΜΚΟ καλύπτεται μέσω του «κοινοτικού» χαρακτήρα της ΤΑ, που έχει ανάλογο θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας (ευέλικτες μορφές απασχόλησης, εμπορευματοποίηση κοινωνικών υπηρεσιών). Εξασφαλίζεται η χρηματοδότησή τους από τους φόρους των δημοτών.

Με τον τρόπο αυτό επιβάλλουν στο λαό να πληρώσει για τη συνέχιση της λειτουργίας τους μετά το τέλος της ευρωενωσιακής χρηματοδότησης και ταυτόχρονα να στηρίξουν με την εθελοντική εργασία τους, μέσα από ομάδες αλληλοβοήθειας, ενώσεις, σωματεία. Η κυβέρνηση επιδιώκει να «πετάξει» την όποια υποχρέωση είχε μείνει στο κράτος για αποκλειστική παροχή δωρεάν υπηρεσιών υγείας - πρόνοιας και αυτό το ονομάζει «ισότητα», «δικαιότερο και αναλογικότερο επιμερισμό του κόστους».

Υλοποιείται η γραμμή της «αυτοδιαχείρησης» της φτώχειας, της ασθένειας κ.ά., που αντιτίθεται στη διεκδίκηση του δικαιώματος για δωρεάν παροχές υγείας-πρόνοιας, αποκλειστικά δημόσιες, με κρατική χρηματοδότηση και ευθύνη οργάνωσης και λειτουργίας τους, με πλήρη κατάργηση της επιχειρηματικής δραστηριότητας.

 

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΔΟΜΩΝ

Το υπουργείο Υγείας δημιούργησε τη ΜΥΠΕΠ (μονάδα υποστήριξης- εμψύχωσης και παρακολούθησης των φορέων υλοποίησης του προγράμματος). Αυτή η μονάδα δημιουργήθηκε για το συντονισμό των φορέων -όπως αναφέρεται- και η δράση της είναι: Τεχνική υποστήριξη έργων, υποστήριξη για δημιουργία δικτύων των εμπλεκόμενων φορέων και ανάπτυξη συνεργασίας μεταξύ τους, απογραφή, ανάλυση, παρουσίαση στατιστικών στοιχείων, συστηματοποίηση αναγκών για τα έργα-ενέργειες, προώθηση ανταλλαγών προσωπικού, εκπαίδευσή του, διοργάνωση σεμιναρίων και ημερίδων κ.ά.

Η ομάδα που έχει αναλάβει αυτό το ρόλο αποτελείται από το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ) (60%), από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων (3,1%), τον Ομιλο Μελετών και Αναπτυξιακού Σχεδιασμού (29,6%), το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) (7%), με επιτελείο επιστημόνων που έχουν αναλάβει διαφορετικούς τομείς ο καθένας.

Στη μονάδα αυτή ανατίθεται επιτελικός ρόλος για όλες τις δραστηριότητες του χώρου της ψυχικής υγείας. Τα διευθυντικά καθήκοντα ασκούνται από μια ελίτ επιστημόνων, από ιατρούς έως οικονομολόγους και αρχιτέκτονες. Εκπαιδεύουν ανάλογα τα μεσαία διοικητικά στελέχη της επιχείρησης «αποασυλοποίηση» για τη διαχείριση και τη διάχυση των πληροφοριών στη μάζα των εκτελεστικών οργάνων, δηλαδή στο εργατικό δυναμικό που στην πλειοψηφία του είναι ανειδίκευτο.

Αυτό το μοντέλο οργάνωσης της εργασίας δίνει αρμοδιότητες σε μια ελίτ κρατικών υπαλλήλων για να διαχειρίζεται τα κονδύλια και να τα διανέμει στον ιδιωτικό τομέα με τη μια ή την άλλη μορφή (ΜΚΟ, ιδιώτες, επιχειρήσεις), προωθώντας τη στρατηγική των αναδιαρθρώσεων σε όλα τα επίπεδα (εκπαίδευση, υπηρεσίες, έρευνα, κοινωνική ασφάλιση, εργασιακές σχέσεις). Διαχειρίζεται την εκμετάλλευση των εργαζόμενων, ελέγχει το επιστημονικό έργο, όπου αυτό ασκείται ακόμη.

 

ΕΝΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ

Ολες οι δομές αποασυλοποίησης, (δημόσιες και ιδιωτικές) λειτουργούν ως επιχειρήσεις, με ιδιωτικο-οικονομικά κριτήρια. Απασχολούν προσωπικό που αποτελείται από ψυχολόγο, κοινωνικό λειτουργό, εργοθεραπευτή, νοσηλευτές και γενικών καθηκόντων. Οι τελευταίοι είναι και οι περισσότεροι σε αριθμό. Βασικά χαρακτηριστικά του εργασιακού καθεστώτος είναι η καταστρατήγηση εργασιακών δικαιωμάτων, η ανατροπή των εργασιακών σχέσεων με τη μερική απασχόληση και τις συμβάσεις ορισμένου χρόνου, οι εξευτελιστικοί μισθοί, η εντατικοποίηση, η εργοδοτική τρομοκρατία, οι απολύσεις. Πιο αναλυτικά:

Με βάση την κοινή υπουργική απόφαση για το προσωπικό που εργάζεται σε ΜΚΟ, δίνεται η ευκαιρία στις εταιρίες αυτές να πληρώνουν όσο θέλουν τους εργαζόμενους και μάλιστα με μισθούς κατώτερους από αυτούς που υπογράφονται στη συλλογική σύμβαση εργασίας της ΟΣΝΙΕ. Το επιστημονικό προσωπικό εργάζεται με μερική απασχόληση (4ωρο) και αμείβεται ελάχιστα. Το ίδιο συμβαίνει και με το υπόλοιπο προσωπικό, εξαιτίας του τίτλου «γενικών καθηκόντων» που του δίνεται. Ετσι γίνεται αντικείμενο μεγαλύτερης εκμετάλλευσης.

Πρόσφατα οι περικοπές της χρηματοδότησης των δομών από την κυβέρνηση οδήγησαν πολλούς ιδιοκτήτες σε απολύσεις προσωπικού, καθυστερήσεις πληρωμών, περικοπές μισθών. Δηλαδή μεταφράστηκε σε επιβάρυνση των εργαζομένων, αλλά και των ασθενών. Η διοίκηση των ξενώνων χρησιμοποιεί την κρατική υποχρηματοδότηση ως απειλή προς τους εργαζόμενους, ότι δηλαδή θα χάσουν τη δουλιά τους ή θα μείνουν απλήρωτοι. Τα ίδια επιχειρήματα χρησιμοποιούν για να πιέσουν την κυβέρνηση για συνέχιση της χρηματοδότησής τους. Ετσι αποπροσανατολίζονται οι εργαζόμενοι και αντί να διεκδικούν την πληρωμή των μισθών τους από τους εργοδότες και το κράτος, πλήρη δικαιώματα, ικανοποιητικό μισθό κλπ., πιέζονται να «διεκδικούν» αιτήματα προς όφελος των εργοδοτών τους, όπως αύξηση της χρηματοδότησης από τον κρατικό προϋπολογισμό για την επιβίωση των συγκεκριμένων δομών. Σε αυτήν τη στάση πρωτοστατούν συνδικαλιστικά στελέχη κυρίως του ΣΥΝ αλλά και του ΠΑΣΟΚ.

Το άρθρο 15 του Ν.2716/1999 προβλέπει μετακίνηση του προσωπικού μεταξύ των Μονάδων Ψυχικής Υγείας (ξενώνες κτλ): «...το προσωπικό μπορεί να απασχολείται εκ περιτροπής σε οποιαδήποτε μονάδα εντός του ωραρίου εργασίας του ή και για την πραγματοποίηση εφημεριών για την εξυπηρέτηση των αναγκών της μονάδας... ή στις μονάδες όμορου ή μη Τομέα ψυχικής υγείας». Πρόκειται για σκανδαλώδη διευθέτηση του εργάσιμου χρόνου μεταξύ διαφορετικών επιχειρήσεων, με υπερεντατικοποίηση των εργαζομένων που αναγκάζονται να καλύπτουν 2 και 3 θέσεις, με εξαντλητικά ωράρια εργασίας, εκτελώντας πολλαπλά καθήκοντα. Τα όρια των ειδικοτήτων συγχέονται, διαμορφώνεται κλίμα «όλοι για όλα», με αρνητικές συνέπειες στους εργαζόμενους αλλά και στους ασθενείς.

Η μερική απασχόληση κυριαρχεί. Ενα μεγάλο μέρος εργαζομένων εργάζεται 3ωρα-4ωρα και για ορισμένο χρόνο. Αυτό δημιουργεί εμπόδια στην ποιότητα της παρεχόμενης περίθαλψης και συνολικής θεραπευτικής αντιμετώπισης του ασθενούς, καθώς εμποδίζεται η βασική προϋπόθεση της δημιουργίας θεραπευτικής σχέσης προσωπικού - ασθενούς, οι σταθεροί δεσμοί, η συνέχεια στην παρέμβαση που είναι απαραίτητη για την καλύτερη έκβαση της νόσου. Διασπάται η συλλογικότητα και η λειτουργία της ομάδας με κοινό στόχο. Το εργασιακό χάος και η αποσπασματική προσέγγιση του ασθενούς είναι τα χαρακτηριστικά αυτών των δομών που τα διαμορφώνουν σε νέα μικρά άσυλα.

Πρόσφατα η ΜΥΠΕΠ με τη συνεργασία του Υπουργείου δημιούργησε το «Πλαίσιο για τον καθορισμό κριτηρίων και δεικτών διασφάλισης της ποιότητας για τις υπηρεσίες που παρέχονται στις μονάδες αποκατάστασης». Σε αυτό δεν υπάρχουν ουσιαστικές αλλαγές στις συνθήκες που προϋπήρχαν βάσει και του εσωτερικού κανονισμού λειτουργίας των ξενώνων. Το καινούριο στοιχείο είναι ότι αυξάνει τον αριθμό των εργαζομένων που εργάζονται με πλήρη απασχόληση στα 2/3. Εξηγεί ότι η μερική απασχόληση εμποδίζει τη σταθερή επικοινωνία με τον ασθενή, μια και το προσωπικό έρχεται για εργασία σε απρόβλεπτες ώρες. Ομως αυτό, ακόμα και αν εφαρμοστεί και δε μείνει ως γενική προτροπή, δεν μπορεί να έχει θετικά αποτελέσματα από μόνο του, τη στιγμή που διατηρούνται οι συμβάσεις ορισμένου χρόνου, η μετακίνηση προσωπικού και η διευθέτηση του εργάσιμου χρόνου σύμφωνα με τις ανάγκες της επιχείρησης, η έλλειψη καθορισμού των επαγγελματικών ειδικεύσεων. Με τέτοιες εργασιακές σχέσεις η πλήρης απασχόληση από μόνη της μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη μεγαλύτερη εντατικοποίηση της εργασίας.

Το πλαίσιο της ΜΥΠΕΠ καθορίζει μόνο κατ’ όνομα τις επαγγελματικές εξειδικεύσεις. Ουσιαστικά νομιμοποιεί το υπάρχον καθεστώς, όπου ελάχιστες εμπειρίες βαπτίζονται επαγγελματικά προσόντα.

Το σημείο 24 του πλαισίου αναφέρει ότι: «...οι περιγραφές των επαγγελματικών ρόλων πρέπει να γίνονται σε όρους προσδοκώμενων εκβάσεων της λειτουργίας της δομής... κάθε μέλος του προσωπικού ξέρει τα όρια ευθύνης και καθηκόντων του, όπως και ότι οι ικανότητές του ομαδοποιούνται σε καθήκοντα που απαιτούνται για να επιτευχθούν οι στόχοι της δομής». Παρακάτω δίνει και παραδείγματα: «...όλο το προσωπικό είναι εκπαιδευμένο στην παροχή πρώτων βοηθειών και σε βασικές νοσηλευτικές δεξιότητες...». Δηλαδή νομιμοποιείται το καθεστώς παροχής νοσηλευτικών υπηρεσιών από εργαζόμενους (π.χ. διοικητικούς, τεχνικούς κλπ.) χωρίς ανάλογη κατάρτιση. Πρόκειται για πολιτική εναρμονισμένη και με τις κατευθύνσεις και αποφάσεις της Συνόδου κορυφής των Υπουργών Παιδείας στο Μπέργκεν για την εκπαίδευση και βασίζεται στο νομοθετικό πλαίσιο: «Συστηματοποίηση της δια βίου μάθησης και άλλες διατάξεις».

Οι εμπειρίες (αποκαλούμενες «δεξιότητες» και «ταλέντα») και η ημιμάθεια δεν μπορούν να αντικαταστήσουν την επαγγελματική εκπαίδευση και την επιστημονική μόρφωση.

Η παραπάνω πολιτική ευθύνεται για το χαμηλότατο επίπεδο της παρεχόμενης φροντίδας, το υποβαθμισμένο επίπεδο συνολικά των θεραπευτικών παρεμβάσεων, με αποτέλεσμα όχι μόνο να μην καλύπτονται οι ανάγκες των ασθενών αλλά και να καθίσταται επικίνδυνο για την υγεία του λαού.

 

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΑΝΕΝΤΑΞΗ

Ο τομέας της κοινωνικο-οικονομικής επανένταξης του προγράμματος «Ψυχαργώς» προέβλεπε ένα φάσμα δομών, όπως επαγγελματικά εργαστήρια, συνεταιρισμούς και επαγγελματική κατάρτιση. Οι προϋποθέσεις για να συμβάλουν αυτά στην «αποκατάσταση» των ασθενών είναι πολλές και σημαντικές. Περιλαμβάνουν τόσο το συνολικό θεραπευτικό έργο, όσο και την κοινωνική στήριξη του ασθενούς και της οικογένειάς του. Θα πρέπει να ξεκινούν από το επίπεδο της πρόληψης και της νοσοκομειακής φροντίδας για την ολόπλευρη προετοιμασία του ασθενούς, να εξασφαλίζουν την επιστημονικά ελεγχόμενη και σύμφωνα με κριτήρια επαγγελματική εκπαίδευση, την πολύπλευρη στήριξη παραγωγικών εργαστηρίων από το κράτος, τον αξιοπρεπή μισθό για τον ασθενή. Διαφορετικά καθίστανται κούφιες διακηρύξεις που συγκαλύπτουν την οδυνηρή πραγματικότητα.

Σε συνθήκες «ελεύθερης αγοράς και ανταγωνισμού», δηλαδή στις συνθήκες της καπιταλιστικής οικονομίας που στηρίζεται στην εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης από το κεφάλαιο, στην οικονομική και όχι μόνο εξαθλίωση τμημάτων της εργατικής τάξης, κλείσιμο μικρομεσαίων επιχειρήσεων, μείωση των αγροτικών νοικοκυριών, διατηρεί την ανεργία, η επαγγελματική αποκατάσταση των ψυχικά πασχόντων και άλλων ομάδων του πληθυσμού με ιδιαίτερα προβλήματα φαντάζει πολυτέλεια. Τελικά γίνεται απαγορευτική. Οσοι προπαγανδίζουν το αντίθετο, το κάνουν για να ιδιοποιούνται κρατικά και ευρωενωσιακά κονδύλια, δημιουργώντας αυταπάτες για δήθεν λύση του προβλήματος.

Η κρατική χρηματοδότηση είναι ανύπαρκτη για τα παραγωγικά εργαστήρια και για όσους (ελάχιστους) Κοινωνικούς Συνεταιρισμούς Περιορισμένης Ευθύνης δημιουργήθηκαν, με αποτέλεσμα να οδηγούνται στην πτώχευση, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα. Η ίδια η ζωή έδειξε ότι χρησιμοποιήθηκαν για να περάσει πιο εύκολα η κατάργηση και το κλείσιμο των δημόσιων ψυχιατρικών νοσοκομείων.

Η κατάσταση των ψυχικά ασθενών επιδεινώνεται υπό την επίδραση των κοινωνικών νοσογόνων παραγόντων που είναι συνυπεύθυνοι για την εκδήλωση της νόσου. Γι’ αυτό οι ασθενείς συχνά υποτροπιάζουν και επαναεισάγονται στα ψυχιατρεία.

Η επαγγελματική εκπαίδευση υποβιβάζεται όχι μόνο από την κατ’ όνομα «κατάρτιση», αλλά και από το περιεχόμενό της. Διαρκεί ελάχιστα, δεν παρέχει κανένα γνωστικό εφόδιο ικανό να εξοπλίσει τον ασθενή να ενταχθεί στην παραγωγική διαδικασία. Γίνεται αντικείμενο μεγαλύτερης εκμετάλλευσης όταν είναι γνωστό ότι υπάρχουν λιγότερες αντιστάσεις από τον ασθενή και μειωμένη παραγωγικότητα λόγω εκπτωτικής λειτουργικότητας.

 

ΙΔΕΟΛΟΓΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ «ΑΠΟΑΣΥΛΟΠΟΙΗΣΗ»

 Χρησιμοποιείται το τρίπτυχο βιωσιμότητα, κόστος - αποτελεσματικότητα, ποιότητα, ως πρόσχημα για την προώθηση των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων και στον τομέα της ψυχικής υγείας.

Ο όρος «βιωσιμότητα» στον καπιταλισμό χρησιμοποιείται για το πέρασμα της στρατηγικής των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων. Χρησιμοποιείται ως άλλοθι για την καταπάτηση εργασιακών δικαιωμάτων, για την ιδιωτικοποίηση των υπηρεσιών και την ενίσχυση του ήδη υπάρχοντος ιδιωτικού τομέα, για την προώθηση γενικά της αντιλαϊκής πολιτικής. Η αστική προπαγάνδα προβάλλει τη βιωσιμότητα γιατί αποκηρύσσει την εξασφάλιση δημόσιων και δωρεάν υπηρεσιών υγείας.

Πρόσφατα δημιουργήθηκε έντονη ανησυχία και καλλιεργήθηκε από την κυβέρνηση, τους δήθεν μη κερδοσκοπικούς φορείς και πολιτικά κόμματα, όπως το ΠΑΣΟΚ και ο ΣΥΝ, το ζήτημα της βιωσιμότητας των αποκεντρωμένων δομών ιδιαίτερα μετά το τέλος της ευρωενωσιακής χρηματοδότησης. Από τους ανησυχούντες και τις έντονες αντιδράσεις τους ένα πράγμα πρέπει να κρατήσουμε. Αυτή η ανησυχία είναι ψεύτικη. Η πορεία της επιχειρούμενης «αποασυλοποίησης» και γενικά της «ψυχιατρικής μεταρρύθμισης» σε αυτές τις κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες, με την ιδιωτικοποίηση της παρεχόμενης περίθαλψης και φροντίδας ήταν προδιαγεγραμμένη και είχε εξ αρχής διατυπωθεί από το ΚΚΕ. Οι οπαδοί των αποκεντρωμένων δομών καταδίκασαν τις απόψεις του ΚΚΕ, το συκοφάντησαν ότι υπεράσπιζε την ασυλική μορφή περίθαλψης κ.ά., ενώ σήμερα κάνουν λόγο για βιωσιμότητα.

Κριτήριο για την «αξιολόγηση» των υπηρεσιών γίνεται η καπιταλιστική αρχή αξιολόγησης του αποτελέσματος με βάση το κέρδος (προβάλλεται ως σχέση κόστους-αποτελεσματικότητας). Χρησιμοποιείται παντού για να συγκαλύψει την περικοπή των δημοσίων δαπανών για κοινωνικές υπηρεσίες, για την εντατικοποίηση της εργασίας (σύνδεση μισθού με την παραγωγικότητα) και τελικά την ενίσχυση των κερδών των επιχειρηματιών. Το επιχείρημα ότι οι υπηρεσίες ψυχιατρικής περίθαλψης και φροντίδας πρέπει να είναι «ανταγωνιστικές», σημαίνει ότι πουλούν εμπόρευμα με στόχο το μεγαλύτερο δυνατό κέρδος και όχι την παροχή υπηρεσιών. Αυτή είναι η αρχή της «Κοινοτικής Ψυχιατρικής», η σχέση κόστους - αποτελεσματικότητας των «αποκεντρωμένων» δομών.

 

ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ

Πρωτεύον ζήτημα είναι η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (ΠΦΥ), ιδιαίτερα στον τομέα της ψυχικής υγείας. Η ανυπαρξία οργανωμένων υπηρεσιών ΠΦΥ, μέσα από τις οποίες να εκπορεύονται και να εκπονούνται προγράμματα προληπτικής Ψυχιατρικής, είναι το λιγότερο εγκληματική.

Οι νοσογόνοι παράγοντες που ενοχοποιούνται για την εμφάνιση των ψυχικών διαταραχών, εκτός από βιολογικοί είναι και κοινωνικοί. Επιδρούν στον άνθρωπο από την προγεννητική ακόμα περίοδο. Π.χ. το μητρικό άγχος, οι εξαρτήσεις κ.ά. ευθύνονται για διάφορες ψυχικές διαταραχές που εμφανίζονται μετά τη γέννηση, αλλά και καθ’ όλη τη διάρκεια της ψυχονοητικής ανάπτυξης του ανθρώπου, της διαμόρφωσης της προσωπικότητάς του, της δημιουργίας των διαπροσωπικών και κοινωνικών του σχέσεων.

Η ανεργία, η φτώχεια, η εντατικοποίηση της εργασίας, η εργασιακή ανασφάλεια, η εργοδοτική τρομοκρατία, η ανασφάλεια σε σχέση με την ικανοποίηση αναγκών παιδείας, υγείας, στέγης και άλλων, η έλλειψη ελεύθερου χρόνου, το αντιδραστικό περιεχόμενο και ο ταξικός χαρακτήρας της εκπαίδευσης, η ιδεολογική χειραγώγηση, η φθορά αξιών, η αλλοτρίωση, είναι κάποιοι από τους παράγοντες που συνθέτουν την κοινωνιογενή προέλευση των ψυχικών νοσημάτων. Αυτές οι αρνητικές επιδράσεις μπορούν να δημιουργήσουν άμεσα το έδαφος ανάπτυξης ψυχικής διαταραχής, αλλά και έμμεσα με την αποδυνάμωση των ψυχικών και πνευματικών δυνατοτήτων του ανθρώπου να τις αντιμετωπίσει και να αναστείλει τη δράση των βιολογικών παραγόντων στην εμφάνιση μιας ψυχικής διαταραχής.

Η εργατική τάξη πλήττεται στο σύνολό της από την αντιλαϊκή πολιτική, αλλά ιδιαίτερα τμήματά της, όπως οι νέοι και οι γυναίκες είναι στο στόχαστρο των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων και γίνονται αγωγοί ακόμα πιο επιθετικών μέτρων. Εχει αποδειχθεί ότι η γυναίκα πάσχει συχνότερα από αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές. Ανάμεσα στις κοινωνιογενείς αιτίες, οι έρευνες δείχνουν ότι συγκαταλέγεται η έκθεσή της σε πολλούς «στρεσογόνους» παράγοντες, καθώς και η οικογενειακή βία κάποια στιγμή της ζωής τους (ποσοστό 16-50%). Υπάρχει σημαντική σχέση αυτού του είδους της βίας με αυτοκτονική συμπεριφορά. Το 14-18% των παιδιών και των εφήβων παγκοσμίως πάσχει από ψυχική διαταραχή. Στην Ελλάδα το 4% των παιδιών και το 8% των εφήβων πάσχει από κατάθλιψη. Τα ποσοστά έχουν ραγδαία αυξητική τάση.

Η έλλειψη επιστημονικής και υλικής υποδομής για την πρόληψη σε όλα τα επίπεδά της (α΄ βάθμιο, β΄ βάθμιο, γ΄ βάθμιο) αποδεικνύει τους πραγματικούς στόχους αυτής της «μεταρρυθμιστικής» πολιτικής που ακολουθεί τόσο η ΝΔ, όσο και το ΠΑΣΟΚ. Ενισχύει την τάση περιθωριοποίησης των ψυχικά νοσούντων, τον ταξικό πλέον αποκλεισμό τους από το κοινωνικό, εργασιακό και οικογενειακό περιβάλλον. Αναπαράγει τη χρονιότητα της νόσου, απενοχοποιεί τα αποτελέσματα των αντιλαϊκών πολιτικών που περιορίζουν την πρόληψη και την επιστημονική παρέμβαση μόνο στα όρια των βιολογικών συντελεστών της ψυχικής ασθένειας.

Εδώ και αρκετές δεκαετίες επιχειρείται συστηματική διαστρέβλωση του περιεχομένου και παραποίηση του ορισμού της πρωτογενούς πρόληψης. Ενώ γίνεται σε πολλά επιστημονικά συγγράμματα λόγος για κοινωνιογενή προέλευση της ασθένειας, στο δια ταύτα, κανένα δεν πραγματεύεται το ποιος τη δημιουργεί ή τις προϋποθέσεις για την εξάλειψή της, δηλαδή τον ταξικό χαρακτήρα των κοινωνικών παραγόντων των ψυχικών ασθενειών, τη γνώση και ταξική συνειδητοποίηση και δράση ως παράγοντες άμβλυνσης αυτών των παραγόντων. Και βέβαια αυτή η αποσιώπηση σχετίζεται με την υποταγή της επιστήμης στα συμφέροντα της κυρίαρχης εκμεταλλεύτριας τάξης. Γι’ αυτό επιχειρείται μονομερής προσανατολισμός σε βιολογικούς - γενετικούς μηχανισμούς, ως αιτίες ψυχικών νοσημάτων με ό,τι συνεπάγεται αυτό στην κατεύθυνση της έρευνας και στο περιεχόμενο της επιστημονικής εκπαίδευσης. Δεν είναι στις προθέσεις μας ο μηδενισμός του όποιου επιστημονικού έργου. Η κριτική μας επικεντρώνεται στη μονομέρεια αυτής της κατεύθυνσης που υπηρετεί την απενοχοποίηση του εκμεταλλευτικού συστήματος.

Οι προγραμματικές εξαγγελίες της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ κάνουν λόγο για πρωτογενή πρόληψη, περιορίζοντάς την στην όποια προγεννητική φροντίδα, γενετική συμβουλευτική, προγράμματα διαλογής στα σχολεία, εκδηλώσεις ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης, εκπαιδευτικά σεμινάρια, προληπτική φαρμακοθεραπεία κ.ά. Ηδη όμως ένα κομμάτι των ανάλογων υπηρεσιών της ΠΦΥ ανήκει σε ΝΠΙΔ (Κέντρα Υγείας, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας, Ιατροπαιδαγωγικά Κέντρα), ανοίγοντας το δρόμο της επιχειρηματικής κερδοσκοπίας.

Η ανεπάρκεια και έλλειψη τελικά ΠΦΥ ευθύνεται κατά ένα ποσοστό για την αυξητική τάση της εκδήλωσης των ψυχικών διαταραχών που δεν ανιχνεύθηκαν και δεν αντιμετωπίστηκαν εγκαίρως. Ευθύνεται για τη χρονιότητα της ψυχικής νόσου στο βαθμό που δεν καλύπτει τις ανάγκες του πληθυσμού σε μόνιμη βάση, στο προσυμπτωματικό στάδιο της νόσου και σε συντονισμό με τις υπόλοιπες υπηρεσίες ψυχιατρικής φροντίδας. Εχει αποδειχθεί ότι οι ψυχωτικές γυναίκες είναι συμπτωματικές για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα πριν την έναρξη της νόσου (από την εφηβική ηλικία έως τα 35 χρόνια). Αν υπήρχαν υπηρεσίες ΠΦΥ θα αντιμετωπίζονταν εγκαίρως, θα εξασφαλιζόταν πολύ καλύτερη πρόγνωση με θετικά αποτελέσματα στη γενική πορεία αυτών των γυναικών.

Το ίδιο ισχύει και για τη νεολαία γενικά. Η παιδική, αλλά κυρίως η εφηβική ηλικία είναι κρίσιμη και σε αυτήν τοποθετείται η έναρξη των περισσότερων ψυχικών νοσημάτων. Η απουσία δικτύου υπηρεσιών ώστε να καλύψει τις ανάγκες αυτής της ηλικιακής ομάδας είναι καθοριστικός παράγοντας επιδείνωσης και διαιώνισης του προβλήματος. Μελέτες αναφέρουν ότι το 20-25% των παιδιών και των εφήβων παγκοσμίως θα χρειαστούν την επόμενη 10ετία ψυχιατρική βοήθεια. Τα λιγοστά Ιατροπαιδαγωγικά Κέντρα δεν επαρκούν για να καλύψουν το συνεχώς αυξανόμενο παιδικό και εφηβικό πληθυσμό που αντιμετωπίζει κάποιο ψυχολογικό πρόβλημα ή έχει ήδη νοσήσει.

Αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα υπάρχουν 28 Κέντρα Υγείας και 22 Ιατροπαιδαγωγικά, από τα οποία κάποια δε λειτουργούν, κάποια υπολειτουργούν ή στην καλύτερη περίπτωση αποτελούν κέντρα συνταγογράφησης φαρμάκων, με εξαιρέσεις βέβαια.

Η βοήθεια που παρέχεται είναι ελλιπής λόγω των συνθηκών υποχρηματοδότησης, των τραγικών ελλείψεων σε προσωπικό και υλικοτεχνική υποδομή. Δεν κατάφεραν να λειτουργήσουν διασυνδετικά (βασική προϋπόθεση) με όλο το υπόλοιπο δίκτυο υπηρεσιών, ώστε να υπάρχουν σταθερά θετικά αποτελέσματα. Η προσέγγιση ήταν και είναι αποσπασματική, χωρίς να έχει κατανοηθεί από πολλούς επαγγελματίες του χώρου ο ουσιαστικός ρόλος της ΠΦΥ και της πρόληψης. Και αυτό δεν είναι δική τους ευθύνη. Εχει να κάνει με την εκπαίδευση που παρέχεται στους φοιτητές και τους σπουδαστές και τον αντιδραστικό ιδεολογικό χαρακτήρα της.

 

ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

 

Δημόσια Ψυχιατρικά Νοσοκομεία (Ψ.Ν.):

Αναφερθήκαμε ήδη στα χαρακτηριστικά και τον τύπο λειτουργίας ενός ψυχιατρικού νοσοκομείου. Η πολιτική της υποβάθμισης, με ελλείψεις σε προσωπικό και απαραίτητων ιατρικών ειδικοτήτων, σε υλικοτεχνολογικό εξοπλισμό, σε κτιριακή υποδομή, οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης, η κακή υγιεινή, η καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών, οι αντιεπιστημονικές θεραπευτικές παρεμβάσεις, το άθλιο εργασιακό περιβάλλον, ο ιδρυματισμός ασθενών και λειτουργών κ.ά. συνθέτουν τη σημερινή εικόνα. Σε αυτήν έρχεται να προστεθεί η επιχείρηση μείωσης των κλινών, χωρίς να έχει δημιουργηθεί το υπόλοιπο υποστηρικτικό πλαίσιο δημόσιων δομών που θα κάλυπτε το κενό αυτής της συρρίκνωσης. Το κύριο βάρος της φροντίδας και της περίθαλψης σήμερα πέφτει στα Ψ.Ν. Απο τα 9 Ψ.Ν. που υπήρχαν πανελλαδικά, το 2010 θα έχουν μείνει 4, με προοπτική κατάργησής τους.

Η επιχείρηση «αποασυλοποίηση» δημιούργησε ένα τεράστιο κενό και επιδείνωσε την ήδη υποβαθμισμένη παροχή ψυχιατρικής περίθαλψης στο ψυχιατρείο. Η ταυτόχρονη συρρίκνωση των κλινών των ψυχιατρείων και η ανύπαρκτη υποδομή σε εξωνοσοκομειακές δομές και Γενικά Νοσοκομεία δημιούργησε ασφυκτική κατάσταση σε όλα τα επίπεδα. Στο ψυχιατρείο εξαιτίας της μείωσης της δυναμικότητάς του σε κλίνες παρατηρείται το φαινόμενο του συνωστισμού, αλλά και η επιδείνωση της ποιότητας της φροντίδας, καθώς το ιατρικό προσωπικό είναι αναγκασμένο να δίνει υποχρεωτικά εξιτήρια σε ασθενείς που δεν έχει ολοκληρωθεί η θεραπεία τους. Ετσι γίνεται αναγκαστική η επιλογή προσφυγής στις ιδιωτικές κλινικές.

Σοβαρά είναι και τα αποτελέσματα της ανύπαρκτης στελέχωσης από άλλες ειδικότητες ιατρικού προσωπικού, αλλά και υλικοτεχνικής υποδομής. Πολλοί από τους χρόνιους κυρίως ασθενείς έχουν ανάγκη από μόνιμη παθολογική και καρδιολογική κάλυψη, κάτι που για το ψυχιατρείο αποτελεί πολυτέλεια. Επείγοντα καρδιολογικά, παθολογικά, χειρουργικά περιστατικά δεν μπορούν ούτε τις στοιχειώδεις πρώτες βοήθειες να λάβουν στο ψυχιατρείο. Διακομίζονται και για απλούς λόγους στα Γενικά Νοσοκομεία, όπου εκεί συναντούν την αδιαφορία, την εγκατάλειψη και κυρίως την ανυπαρξία μέτρων που θα ’πρεπε να λαμβάνονται για τη νοσηλεία ψυχικά ασθενών.

Το τμήμα εκείνο των ασθενών που επιλέγεται να μεταφερθεί σε εξωνοσοκομειακές δομές, επιλέγεται με διαχειριστικά-διοικητικά κριτήρια και όχι με επιστημονικά. Αυτό συνεπάγεται επιδείνωση της ψυχικής υγείας σε πολλές περιπτώσεις και οδηγεί στην επανεισαγωγή τους στο ψυχιατρείο. Το φαινόμενο της «περιστρεφόμενης πόρτας» -όπως ονομάστηκε στις ΗΠΑ- επιβεβαιώνει ότι η εφαρμοζόμενη μεταρρυθμιστική πολιτική δεν έχει άλλο στόχο από το να πετάξει από πάνω της και να μεταθέσει στους ίδιους τους ασθενείς και τις οικογένειές τους (μέσα από τα ασφαλιστικά ταμεία) ακόμη και τις ελάχιστες οικονομικές παροχές που τους παραχωρούσε έως σήμερα και από την άλλη να δωρίσει το φιλέτο της ψυχιατρικής περίθαλψης και φροντίδας στο κεφάλαιο. Αυτή η πραγματικότητα βιώνεται από τους ασθενείς με τον πιο βάρβαρο τρόπο. Κατανοούν ότι δεν υπάρχει προοπτική γι’ αυτούς να ζήσουν αξιοπρεπώς μέσα στην κοινωνία και ότι εγκαταλείπονται στην τύχη τους.

 

Ψυχιατρικοί τομείς Γενικών Νοσοκομείων:

Προβλέπονταν μια σειρά από μεταρρυθμίσεις και σε αυτόν τον τομέα που δεν ξέφευγαν από το γενικό πολιτικό σχεδιασμό για το λεγόμενο ΕΣΥ. Η πολιτική της υποβάθμισης του δημόσιου νοσοκομείου δε σταματά στον ψυχιατρικό τομέα. Η έλλειψη σε προσωπικό και υποδομή, η ανεπάρκεια σε κλίνες, η υποχρηματοδότηση δεν κατέστησαν, ούτε θα καταστήσουν ικανά τα γενικά νοσοκομεία να καλύψουν τις ανάγκες του λαού, ιδιαίτερα τώρα που η συρρίκνωση της δυναμικότητας των ψυχιατρείων δημιουργεί αυξημένες απαιτήσεις. Στόχος είναι να προωθηθούν και σε αυτό το τμήμα οι Συμπράξεις Δημόσιου και Ιδιωτικού Τομέα, να ενισχυθεί η δυνατότητα κερδοφορίας των ιδιωτικών ψυχιατρικών κλινικών. Επίσης πρέπει να επισημάνουμε ότι το γενικό νοσοκομείο δεν είναι το κατάλληλο «θεραπευτικό περιβάλλον» σε πολλές περιπτώσεις ψυχικών διαταραχών. Δημιουργεί εμπόδια στο θεραπευτικό έργο και ενέχει σοβαρούς κινδύνους για τη ζωή κάποιων ασθενών.

 

Ιδιωτικές κλινικές:

Είναι προφανές ότι ο ιδιωτικός τομέας βγαίνει ο πιο ευνοημένος της υπόθεσης. Επεκτείνεται ραγδαία, αυξάνονται τα κέρδη των επιχειρηματιών στους οποίους παραχωρείται από την κυβερνητική πολιτική όλο και μεγαλύτερο κομμάτι του τομέα της ψυχιατρικής περίθαλψης, της ΠΦΥ, των μονάδων αποασυλοποίησης. Πρόκειται για πεδίο άκρατης εκμετάλλευσης της εργατικής δύναμης. Οι εργαζόμενοι εργάζονται πολλές ώρες, με χαμηλούς μισθούς, σε ιδιαίτερα επικίνδυνο εργασιακό περιβάλλον, ανειδίκευτοι με μειωμένα εργασιακά και ασφαλιστικά δικαιώματα. Σε αυτές τις κλινικές οι συνθήκες περίθαλψης είναι άθλιες, τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατούνται απροκάλυπτα με μεγαλύτερη συχνότητα και ένταση. Ασκείται αμφίβολο επιστημονικά θεραπευτικό έργο, με επικίνδυνες φαρμακευτικές παρεμβάσεις, όπου στο βωμό του κέρδους των επιχειρηματιών και των φαρμακευτικών μονοπωλίων θυσιάζονται ακόμη και ζωές ασθενών. Φυσικά, λόγω του υψηλού νοσηλίου που απαιτείται, γίνονται απαγορευτικές για τη νοσηλεία των φτωχών λαϊκών στρωμάτων σε αυτές. Ιδιαίτερα μετά τις «μεταρρυθμίσεις» στην ψυχική υγεία η ζήτηση κλινών σε αυτές έχει αυξηθεί. Στην κατάταξη των 20 πιο κερδοφόρων ιδιωτικών κλινικών στην Ελλάδα, οι ψυχιατρικές καταλαμβάνουν πολλές υψηλές θέσεις: «ΑΘΗΝΑ» 10η, «ΛΥΜΠΕΡΗΣ» 12η, «ΣΠΙΝΑΡΗ» 14η, «ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟΝ» 15η, «ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΣ» 19η[1].

 

Συμπερασματικά:

Η ανάγκη πλέον του ασθενούς να ζητήσει βοήθεια για να θεραπευθεί μένει ακάλυπτη. Συναντά τον ταξικό φραγμό του εμπορευματοποιημένου και κατά μεγάλο μέρος ιδιωτικοποιημένου συστήματος Υγείας - Πρόνοιας. Οι «ευκαιρίες» σωστής και αποτελεσματικής θεραπείας είναι ελάχιστες έως μηδενικές για την εργατική τάξη και τα φτωχά λαϊκά στρώματα. Η τάση συρρίκνωσης των δημόσιων φορέων και η αντικατάστασή τους από ιδιωτικούς εμποδίζει την πρόσβαση στους ασθενείς, αλλά και αυξάνει τα οικονομικά βάρη του λαού αφού τον καθιστά υπεύθυνο για τη συνέχιση της λειτουργίας των υπηρεσιών μέσα από τις ασφαλιστικές εισφορές και σε τοπικό επίπεδο από τα δημοτικά τέλη και φόρους.

 

ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΕΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ - ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΥΓΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

 Στις σημερινές συνθήκες, διεθνείς οργανισμοί όπως η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ), αποτελούν φερέφωνα του κεφαλαίου και με πρόσχημα τον επιστημονικό χαρακτήρα τους «προτείνουν» σχέδια πολιτικής δράσης στο χώρο και της ψυχικής υγείας, ως δήθεν φορείς υπεράνω ταξικών συμφερόντων. Στην πραγματικότητα πρόκειται για διεθνείς οργανισμούς που απαρτίζονται από εκπροσώπους «εθνικών» οργανώσεων των καπιταλιστικών κρατών, με πολιτικές επιλογές υπέρ του κεφαλαίου. Η διασύνδεση αυτών των οργανισμών με τα μονοπώλια που δρουν στο χώρο της Υγείας και ιδιαίτερα του Φαρμάκου[2] είναι άμεση, σε στελέχη και χρηματοδότηση.

Πριν την επικράτηση της αντεπανάστασης η συμμετοχή των πρώην σοσιαλιστικών χωρών σε αυτούς τους οργανισμούς ήταν καθοριστική για την πολιτική κατεύθυνση που είχαν. Τις τελευταίες δεκαετίες είναι εμφανής, μέσα από τις εκθέσεις της ΠΟΥ, η φιλελεύθερη στροφή με την επιδίωξη ενσωμάτωσης των συστημάτων υγείας στους νόμους της αγοράς.

Παρουσιάζουμε συνοπτικά μερικά παραδείγματα από το «Πολιτική, σχέδια δράσης και προγράμματα ψυχικής υγείας 2003», της ΠΟΥ, που δείχνουν την ταύτιση της πολιτικής αυτού του οργανισμού με αυτή της ΕΕ και τη στρατηγική του κεφαλαίου γενικότερα. Η πολιτική για την Ψυχική Υγεία, οι καπιταλιστικές αναδιαρθρώσεις σε αυτόν τον τομέα που εφαρμόζονται στα κράτη-μέλη της ΕΕ και στην Ελλάδα, εκπορεύονται από αυτούς τους ιμπεριαλιστικούς οργανισμούς.

Οι βασικές κατευθύνσεις της αντιλαϊκής «ψυχιατρικής μεταρρύθμισης», επικεντρώνονται στα εξής:

1. «...οι μεταρρυθμιστικές τάσεις στην ψυχική υγεία είναι η αποκέντρωση και η χρηματοδότηση. Οι μεταρρυθμίσεις στη χρηματοδότηση συμπεριλαμβάνουν αλλαγές στις πηγές των εσόδων με την κοινοπραξία, καθώς και στην αγορά υπηρεσιών υγείας. Η κοινοπραξία είναι τρόπος μετάθεσης του κινδύνου σε όλους τους χρήστες του συστήματος υγείας εξίσου (η υπογράμμιση δική μας). Οι ευέλικτες στρατηγικές αγοράς έχουν στόχο τη μεγιστοποίηση της αποδοτικότητας των συστημάτων υγείας, με την επιλογή αγοράς παρεμβάσεων από τους πιο οικονομικούς παροχείς».

Κριτική προσέγγιση:

Η αποκέντρωση, όπως αναφέρεται, συνίσταται στη μεταφορά της ευθύνης παροχής υπηρεσιών υγείας από το κράτος στις «τοπικές» δομές. Αυτό δε σημαίνει απλά τη μεταφορά της περίθαλψης «από το άσυλο στην κοινότητα» - που συνιστά ένα από τα τμήματα της διαδικασίας της αποασυλοποίησης. Είναι παραπλάνηση. Σημαίνει ταυτόχρονα τη μεταφορά από το δημόσιο νοσοκομείο στον ιδιωτικό τομέα.

Αυτές οι κατευθύνσεις κινούνται στα πλαίσια της λογικής της λεγόμενης «αναδιανομής των ρόλων και των αρμοδιοτήτων από κεντρικά σε τοπικά σχήματα» που δεν έχουν άλλο στόχο από το να φορτώσουν στο λαό τα οικονομικά κυρίως βάρη (αύξηση της φορολογίας των δημοτών) και την ευθύνη υλοποίησης της κοινωνικής πολιτικής.

2. Η ΤΑ ως φορέας υλοποίησης των αντιλαϊκών μέτρων προτείνεται να εμπλακεί περισσότερο στην εφαρμογή αυτής της πολιτικής και στον τομέα της ψυχικής υγείας.

Στις ΗΠΑ αυτό έχει γίνει εδώ και αρκετά χρόνια: «...Οι πολιτείες έχουν από καιρό ιδιωτικοποιήσει την παραγωγή της κοινοτικής βάσης υπηρεσιών ψυχικής υγείας συμβαλλόμενες με ιδιόκτητους οργανισμούς παροχής φροντίδας, όπως μη κερδοσκοπικά νοσοκομεία και κοινοτικά κέντρα ψυχικής υγείας. Ο τόπος θεραπείας των ψυχικών διαταραχών όχι μόνο απομακρύνθηκε από τα περιβάλλοντα νοσηλείας, αλλά μετατοπίστηκε και από τους δημόσιους προς ιδιωτικούς οργανισμούς...

…Οι τάσεις που σχετίζονται με την ιδιωτικοποίηση είναι η συγχώνευση νοσοκομείων και ο αποϊδρυματισμός, που συνδυάζονταν για τη μείωση της συνολικής ποσότητας της μη αποζημιούμενης φροντίδας. Πρόσφατα ορισμένες πολιτείες παραχώρησαν πολλές από τις διαχειριστικές τους λειτουργίες σε ιδιωτικούς οργανισμούς και μείωσαν το ρυθμιστικό τους ρόλο στην εφαρμογή των προγραμμάτων της διαχειριζόμενης φροντίδας»[3].

Κριτική προσέγγιση:

Σχετικά με τη χρηματοδότηση των αποκεντρωμένων υπηρεσιών προτείνεται η «λύση» της κοινοπραξίας για το «δίκαιο επιμερισμό του κόστους» της παροχής υγειονομικών υπηρεσιών. Αποκρύπτεται έτσι ο ταξικός χαρακτήρας αυτών των μέτρων, η παροχή υποβαθμισμένων υπηρεσιών στα φτωχά λαϊκά στρώματα και η πρόσθετη επιβάρυνσή τους από άμεση και έμμεση φορολογία μέσω των ασφαλιστικών εισφορών.

3. «...συνηγορία για την ψυχική υγεία: Ομάδες συνηγορίας είναι οι χρήστες των υπηρεσιών και οικογένειες, οι ΜΚΟ, οι εργαζόμενοι. Εχουν σκοπό να υπερπηδήσουν εμπόδια όπως η έλλειψη υπηρεσιών υγείας, έλλειψη στέγης και απασχόλησης και να βοηθήσουν έτσι στη βελτίωση των πολιτικών. Αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της παγκόσμιας στρατηγικής για την ψυχική υγεία. Οι ομάδες χρηστών και γονέων αποτελούν τους κύριους παροχείς ΠΦΥ και το βασικό δίκτυο υποστήριξης...».

Κριτική προσέγγιση:

Εδώ κρύβεται όλη η φιλοσοφία της τακτικής της ΕΕ για την κοινωνική πολιτική. Τα αποτελέσματα του ταξικού εκμεταλλευτικού συστήματος (έλλειψη υπηρεσιών υγείας, στέγης, απασχόλησης) όχι μέσα από την ταξική πάλη στην προοπτική για την ανατροπή του, παρουσιάζονται ως απλά εμπόδια που ξεπερνιούνται, αλλά με την «κοινωνική» (βλέπε ταξική) συναίνεση και συνεργασία.

Βάση για το συμβιβασμό στη λογική της ταξικής συνεργασίας γίνεται η ατομική ευθύνη στην κάλυψη των κοινωνικών αναγκών. Αλλη όψη του ίδιου νομίσματος είναι ο επαγγελματικός εθελοντισμός που επενδύεται με το ιδεολόγημα περί «συμμετοχής στα κοινά». Με την επίφαση της προσφοράς κοινωνικού έργου, οι εργαζόμενοι «εθελοντές» προσφέρουν ακόμη περισσότερη απλήρωτη εργασία, αφού αμείβονται συμβολικά, πολύ χαμηλότερα από τους διαμορφωμένους μισθούς και ημερομίσθια για ανάλογη εργασία.

4. «Οι ΜΚΟ πλεονεκτούν γιατί διαθέτουν ριζοσπαστική ζωτικότητα, ικανότητα εύκολης προσέγγισης ανθρώπων. Πρέπει να ενδυναμωθούν και να στηριχτούν από τις κυβερνήσεις... ενίσχυση του ιδιωτικού τομέα...».

Ο ΟΟΣΑ το 1998 διακήρυττε ως βασικά χαρακτηριστικά των ΜΚΟ: 1) την οργάνωση με επιχειρηματικό πνεύμα 2) την επιδίωξη οικονομικών και κοινωνικών στόχων ταυτόχρονα 3) την ικανότητα για καινοτομίες και εύρεση λύσεων στα προβλήματα ανεργίας και κοινωνικού αποκλεισμού 4) τη συμβολή σε οικονομική ανάπτυξη που ενισχύει την κοινωνική συνοχή 5) τα ηθικά και συναισθηματικά στοιχεία 6) την υψηλή ένταση εργασίας 7) την τοπική διάσταση και στήριξή τους σε δεσμούς εμπιστοσύνης.

Κριτική προσέγγιση:

Οι διακηρύξεις αυτές διέπονται από το ότι μπορεί κανείς να ασκεί επιχειρηματικές δραστηριότητες χωρίς να υπόκειται στους νόμους της καπιταλιστικής οικονομίας, στο κίνητρο του κέρδους. Ηδη σε πολλές χώρες αποτελούν το μοναδικό σύστημα παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας με συγκαλυμμένη επιχειρηματική δραστηριότητα μέσα από μεγάλες αλυσίδες - νοσοκομεία, μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα που επενδύουν στον τομέα αυτό και σε γειτονικές μας χώρες με πιο αδύνατη καπιταλιστική οικονομία.

Μέσω του ανταγωνισμού γίνεται συγκεντροποίηση, ενώ ταυτόχρονα επιβιώνουν ως δορυφόροι και εργολάβοι των μονοπωλίων. Οι περισσότεροι όμως δεν αντέχουν και καταστρέφονται, αφήνοντας τους εργαζόμενους απλήρωτους ή απολύοντάς τους και τους ασθενείς στην τύχη τους ή στα χέρια ιδιωτικών κλινικών.

Χαρακτηριστικό είναι και το παράδειγμα των ΗΠΑ: «Οι πολιτείες έχουν ξεχωριστά προγράμματα ψυχικής υγείας και συμβάλλονται με εργολήπτες που εδραιώνουν ένα δίκτυο παρεχόντων περίθαλψη, διαπραγματεύονται τις αμοιβές, δημιουργούν πρωτόκολλα θεραπείας και διαχειρίζονται τη χρησιμοποίηση...

...Το πρόγραμμα του Τεννεσί (TennCare Partners) συνένωσε όλες τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας και πλήρωσε 5 κερδοσκοπικούς οργανισμούς να αναλάβουν όλες τις ευθύνες της πολιτείας για τις υπηρεσίες ψυχικής Υγείας. Αργότερα παρότρυνε τους 5 να συγχωνευθούν σε 2 μεγαλύτερους με παράλληλη διατήρηση του ανταγωνισμού. Η συγχώνευση οδήγησε σε δυσκολία στη σύναψη συμβάσεων με τους παρέχοντες περίθαλψη οργανισμούς και δημιουργήθηκαν τεράστια κενά. Πολλοί οργανισμοί έπαψαν να δέχονται ασθενείς, απέλυσαν υπαλλήλους αφότου συμβλήθηκαν υπεργολαβικά με τους κερδοσκοπικούς οργανισμούς...»[4].

5. Στις κατευθύνσεις της ΠΟΥ για τις «Ομάδες αλληλοβοήθειας» αναφέρεται ότι: «Οι άνθρωποι με αναπηρία μπορούν να αλληλοβοηθούνται με τρόπους που δεν μπορούν οι επαγγελματίες...».

Κριτική προσέγγιση:

Εκτός των άλλων αντιεπιστημονικών ζητημάτων που προκύπτουν τώρα από εδώ και θα αναλυθούν παρακάτω, οι διάφοροι κατ’ όνομα μη κερδοσκοπικοί φορείς, αλλά και επαγγελματίες εθελοντές προτείνεται να αντικαταστήσουν την επιστημονική και άλλη επαγγελματική εκπαίδευση, την ΠΦΥ κλπ.

 

ΠΡΑΣΙΝΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ

Πρόσφατα δόθηκε στη δημοσιότητα από την Επιτροπή Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων η Πράσινη Βίβλος με τίτλο: «Βελτίωση της ψυχικής υγείας του πληθυσμού. Προς μια στρατηγική σχετικά με την ψυχική υγεία για την ΕΕ», για κοινή διαβούλευση στα κράτη-μέλη της ΕΕ, σχετικά με την σπουδαιότητα της ψυχικής υγείας στην ΕΕ, την ανάγκη για χάραξη στρατηγικής σε επίπεδο ΕΕ και τις προτεραιότητές της.

Πρόκειται για ένα άκρως αποκαλυπτικό κείμενο, σχετικά με τις δραστηριότητες της ΕΕ και τις στρατηγικού χαρακτήρα προτεραιότητες που θέτει για πρώτη φορά στο ζήτημα της βελτίωσης της ψυχικής υγείας του πληθυσμού. Αποκαλυπτικό, διότι γίνεται πιο ξεκάθαρο από ποτέ το τι σημαίνει για το κεφάλαιο κακή ψυχική υγεία, σε τι επίπεδο θα δραστηριοποιηθεί και τι είδους μέτρα θα πάρει για επίλυση του προβλήματος. Κακή ψυχική υγεία του πληθυσμού σημαίνει τεράστιο οικονομικό κόστος. Θα δρομολογηθούν δραστηριότητες στο επίπεδο της προαγωγής και της πρόληψης, της έρευνας και της ενημέρωσης μέσα από μέτρα διατήρησης του προβλήματος, συντήρησης των αιτιολογικών παραγόντων, που πραγματικά δεν έχουν καμία σχέση με πρόληψη και προαγωγή της ψυχικής υγείας.

 

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ

 Σύμφωνα και με τις πρόσφατες εξελίξεις στο χώρο (νόμος για τη δια βίου μάθηση), μετά και τις αποφάσεις της συνόδου κορυφής των Υπουργών Παιδείας στο Μπέργκεν, υλοποιείται μια από τις γενικές προτεραιότητες της Στρατηγικής της Λισσαβόνας.

Ετσι, η γενική μόρφωση υποκαθίσταται από αποσπασματικές, κατακερματισμένες, εφήμερες μαθήσεις δεξιοτήτων και γνώσεων, ανάλογα με τις ανάγκες της αγοράς. Η πρόσβαση για την απόκτηση αυτών των «πολύτιμων επαγγελματικών εφοδίων» είναι στην ατομική ευθύνη του κάθε νέου ή ήδη εργαζόμενου.

Τα αντικείμενα εργασίας ορίζονται σύμφωνα με τις ανάγκες του εργοδότη, ο οποίος έχει και την άδεια να κατασκευάζει «επαγγέλματα» και «ειδικότητες» που του χρειάζονται, αλλά και να ακυρώνει την ισχύ πανεπιστημιακών πτυχίων και άλλων εκπαιδευτικών τίτλων. Π.χ. στο χώρο των δομών αποασυλοποίησης, οι ιδιοκτήτες προσδιορίζουν «ειδικότητες γενικών καθηκόντων» που αποσυνδέονται από ακαδημαϊκούς τίτλους σπουδών και άλλα διπλώματα των εργαζομένων, και έτσι περιορίζουν το ύψος των μισθών.

Οι αποκτηθείσες γνώσεις πιστοποιούνται και μοριοδοτούνται ανεξάρτητα του τρόπου και τόπου απόκτησής τους (κολέγια, σεμινάρια, εμπειρία από εθελοντική εργασία, εκπαίδευση δι’ αλληλογραφίας). Τα προγράμματα δια βίου μάθησης ή συνεχιζόμενης εκπαίδευσης, που δημιουργούν οι επιχειρηματίες, πιστοποιούνται μόνο αν ανταποκρίνονται στις ανάγκες της αγοράς και αν βασίζονται στο αντικείμενο εργασίας που ορίζει ο εργοδότης.

Τα σημεία 34 και 24 του «Πλαισίου για τη διασφάλιση της ποιότητας» περιγράφουν τα παραπάνω: «...όλα τα μέλη του προσωπικού πρέπει να παίρνουν μέρος σε εσωτερικά προγράμματα συνεχιζόμενης κατάρτισης... για να αναπτύξει τις δεξιότητες που απαιτούνται στην εργασία με τους ενοίκους... ανάλογα με τις ανάγκες».

Τέτοια προγράμματα κατάρτισης έχουν το δικαίωμα να δημιουργήσουν όλοι εκείνοι οι φορείς που δραστηριοποιούνται στο χώρο, δηλαδή ΜΚΟ, ομάδες επαγγελματιών εθελοντών, η Εκκλησία και οι φιλανθρωπικές οργανώσεις. Η έκθεση της ΟΚΕ το επισημαίνει: «…η δια βίου μάθηση είναι μια αποκεντρωμένη διαδικασία αμφίδρομης επικοινωνίας ανάμεσα σε κυβερνητικούς φορείς σχεδιασμού, υλοποίησης, επιχειρήσεις, κοινωνικούς εταίρους, ΜΚΟ, κινήματα πολιτών...». Και η έκθεση της ΠΟΥ κάνει λόγο για παραδοσιακούς θεραπευτές, ιερείς και ενώσεις οικογενειών που έχουν δικαίωμα να εκπαιδεύουν και μάλιστα θεωρούνται καταλληλότεροι.

Η υποβάθμιση της εκπαίδευσης και επιστημονικής μόρφωσης σε ευκαιριακή κατάρτιση από ακατάλληλους και αναρμόδιους φορείς έχει στόχο τη δημιουργία φθηνότερου εργατικού δυναμικού.

 

ΦΑΡΜΑΚΟ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

 Σήμερα με περισσότερη ευκολία η συναισθηματική φόρτιση, το άγχος, η διαταραχή της διάθεσης, οι φόβοι, η ανασφάλεια και άλλες ψυχικές εκδηλώσεις-αποτελέσματα κοινωνικο-οικονομικών αιτιών (ανεργία, φτώχεια, υπερεκμετάλλευση, εντατικοποίηση κλπ.) κατηγοριοποιούνται ως ψυχικές διαταραχές που χρειάζονται θεραπεία και επισημοποιούνται από διεθνή «επιστημονικά» διαγνωστικά εγχειρίδια.

Οι φαρμακοβιομηχανίες δηλώνουν ότι μπορούν να δώσουν λύση στα προβλήματα του λαού με ψυχοτρόπα φάρμακα που έχουν την ικανότητα από το να πειθαρχούν τα παιδιά και να τονώνουν την αυτοπεποίθηση έως να αλλάζουν την προσωπικότητα και να μεταμορφώνουν τους εργαζόμενους σε ρομπότ παραγωγής.

Τα κέρδη των φαρμακοβιομηχανιών από την εμπορευματοποίηση της ψυχικής νόσου και την επινόηση «νέων» παθήσεων συνεχώς αυξάνονται. Τα ψυχοτρόπα φάρμακα κατέχουν τις πρώτες θέσεις στην κατανάλωση φαρμακευτικών ουσιών. Ερευνα της STAT BANK του Οκτωβρίου του 2004 έδειξε ότι τα συνολικά καθαρά κέρδη των 96 μεγαλύτερων εισαγωγικών και εμπορικών επιχειρήσεων φαρμακευτικών προϊόντων το 2003 αυξήθηκαν κατά 36,87% σε σχέση με το 2002.

Η μακροχρόνια υπονόμευση της συμμετοχής στο συνδικαλιστικό εργατικό και στα άλλα κινήματα, η αποξένωση, η φθορά κοινωνικών αξιών έστρωσαν το έδαφος για να γίνει γενικά αποδεκτή, ως μοναδική διέξοδος, η λήψη φαρμάκων, υποβαθμίζοντας τις παρενέργειες για την ψυχική και σωματική υγεία του ανθρώπου (π.χ. εξαρτήσεις). Αλλες ψυχολογικές μέθοδοι δεν καλύπτονται από τα ασφαλιστικά ταμεία, με αποτέλεσμα τη σοβαρή οικονομική επιβάρυνση των ασθενών και των οικογενειών τους.

Ο τελευταίος νόμος για τη φαρμακευτική κρατική πολιτική φορτώνει νέα οικονομικά βάρη στην εργατική τάξη και στα άλλα λαϊκά στρώματα.

              

ΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΚΕ - ΣΤΟΧΟΙ ΠΑΛΗΣ

 Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, ο αγώνας για τη διατήρηση της υγείας, ψυχικής και σωματικής και την προαγωγή της, στο βαθμό που απειλείται από την επίδραση του νοσηρού εργασιακού και τη γενικότερα αντιδραστική κοινωνικο-οικονομική συγκρότηση είναι άρρηκτα δεμένος με τον αγώνα για την ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος που γεννά αυτό το νοσηρό περιβάλλον. Ο αγώνας για την κατάργηση της εμπορευματοποίησης του ψυχικού και σωματικού πόνου, ως αποτέλεσμα της εκμετάλλευσης του ανθρώπου από το κεφάλαιο ταυτίζεται με τον αγώνα για ανατροπή των εκμεταλλευτικών σχέσεων παραγωγής που υπάρχουν στον καπιταλισμό.

Το ΚΚΕ έχει έγκαιρα προειδοποιήσει και αναδείξει τις συνέπειες της εφαρμοζόμενης αντιλαϊκής πολιτικής στους ασθενείς και σε όλο το λαό, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από την αντιδραστική μεταρρύθμιση στον τομέα της ψυχικής υγείας.

1. Είναι αναγκαιότητα σήμερα η κατάργηση της απάνθρωπης ασυλικής μορφής ψυχιατρικής περίθαλψης που εφαρμόστηκε εδώ και έναν αιώνα από τις κυβερνήσεις της αστικής τάξης. Κρίνουμε απαραίτητη τη ριζική μετατροπή του σημερινού συστήματος υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Υποστηρίζουμε τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου δικτύου δημόσιων-δωρεάν υπηρεσιών που να ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες όχι μόνο των ασθενών, αλλά και των οικογενειών τους και όλου του λαού. Βασική προτεραιότητα αυτών να είναι η πρόληψη σε όλα τα επίπεδα (πρωτογενής, δευτερογενής, τριτογενής) σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας (σχολείο, Πανεπιστήμιο, στρατός, εργασιακοί χώροι, οικογένεια).

Δίνουμε ιδιαίτερη σημασία στην πρωτογενή πρόληψη που συνίσταται στην έγκαιρη αντιμετώπιση των βιολογικών παραγόντων και στην εξάλειψη των κοινωνικών παραγόντων που ευθύνονται για την εκδήλωση της ψυχικής νόσου.

2. Η πρότασή μας για ένα σύστημα Υγείας- Πρόνοιας Ενιαίο, Δημόσιο, Δωρεάν, Ισότιμο, Καθολικό είναι σήμερα πιο ρεαλιστική από ποτέ. Με κατάργηση κάθε επιχειρηματικής δραστηριότητας σε όλον τον τομέα της Υγείας-Πρόνοιας. Ανάπτυξη και των τριών επιπέδων πρόληψης και όλων των βαθμίδων του.

Απορρίπτουμε τη συνύπαρξη δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και παλεύουμε για την κοινωνικοποίηση όλων των ιδιωτικών μονάδων που πληρούν τις προϋποθέσεις. Κατάργηση κάθε εισφοράς των εργαζομένων στον κλάδο Υγείας των ασφαλιστικών ταμείων, αλλά και στις μονάδες Υγείας-Πρόνοιας. Πλήρης, επαρκής, σύμφωνα με τις ανάγκες, χρηματοδότηση από τον κρατικό προϋπολογισμό και τους εργοδότες.

3. Πρωταρχικό ρόλο παίζει -σε ένα τέτοιο σύστημα υγείας- η ανάπτυξη πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας που αποτελείται από το Κέντρο Ψυχικής Υγείας αστικού και αγροτικού τύπου και την Κινητή Μονάδα ψυχικής υγείας και καλύπτει επαρκώς τις ανάγκες του πληθυσμού για πρωτοβάθμιες υπηρεσίες ψυχικής υγείας, με πληθυσμιακά, επιδημιολογικά και γεωγραφικά κριτήρια. Εχει πλήρη και συνεχή σύνδεση με τους χώρους ευθύνης του και σε κάθε επίπεδο (σχολεία, ξενώνες, προστατευόμενα διαμερίσματα, οικοτροφεία). Αυτές οι μονάδες συνδέονται με όλες τις βαθμίδες του συστήματος Υγείας και καλύπτουν όλες τις ηλικιακές ομάδες, τις κατηγορίες ασθενειών όλου του πληθυσμού. Υποστηρίζονται πλήρως από σύγχρονο τεχνολογικό εξοπλισμό. Εξασφαλίζεται η διαρκής και υπεύθυνη, διασύνδεση μεταξύ όλων των υπηρεσιών για τη θεραπευτική συνέχεια και την αποτελεσματική θεραπεία και αποκατάσταση. Τα κριτήρια επιλογής των ασθενών για τις δομές είναι μόνο επιστημονικά.

Ιδιαίτερη σημασία δίνουμε στην παιδική και εφηβική ηλικία με ανάπτυξη ειδικής υπηρεσίας - τομέα του ενιαίου Κέντρου Υγείας (ΚΥ), με ομάδα επιστημόνων που εργάζεται στους χώρους όπως σχολεία, σχολές, Πανεπιστήμια, στρατιωτικές μονάδες και παρακολουθεί την ψυχονοητική ανάπτυξη των παιδιών, των εφήβων και των νέων, παρέχει ψυχολογική στήριξη, εντοπίζει και παρεμβαίνει έγκαιρα.

Το ΚΥ αποτελεί εκείνο το κέντρο από όπου εκπορεύονται προγράμματα πρόληψης. Αναλαμβάνει έτσι να συλλέγει όλα τα στοιχεία για τον πληθυσμό ευθύνης του και να καλύπτει σε πρωτοβάθμιο επίπεδο τις ανάγκες αυτού του πληθυσμού. Εκπονεί προγράμματα αγωγής υγείας.

Συνεργάζεται και συνδέεται με το Κέντρο Γυναίκας και παιδιού, όπου ειδική επιστημονική ομάδα έχει την ευθύνη των οικογενειών με γονείς ασθενείς ή και παιδί με ψυχικά προβλήματα. Είναι υπεύθυνο για τον εντοπισμό και την καταγραφή των ατόμων υψηλού κινδύνου, την προγεννητική φροντίδα της ασθενούς μητέρας, την προετοιμασία για την επερχόμενη μητρότητα, την πλήρη στήριξη της οικογένειας με οικογενειακό προγραμματισμό και ψυχολογική ενίσχυση, την κατ’ οίκον στήριξη των οικογενειών, καθώς οι ανάγκες είναι αυξημένες λόγω μειωμένης λειτουργικότητας του γονέα-ασθενούς.

4. Υποστηρίζουμε την αναγκαιότητα ύπαρξης ειδικού ψυχιατρικού νοσοκομείου που εξυπηρετεί εκείνους τους ασθενείς που η σοβαρότητα της νόσου τους απαιτεί να έχουν μόνιμη ιατρική-νοσηλευτική φροντίδα.

5. Ολες οι δομές εξωνοσοκομειακής φροντίδας και περίθαλψης (ξενώνες, οικοτροφεία, προστατευόμενα διαμερίσματα κλπ.) πρέπει να ενταχθούν στο Ενιαίο, Δημόσιο, Δωρεάν Σύστημα Υγείας.

6. Δημόσιο δίκτυο προστατευόμενων παραγωγικών εργαστηρίων με εγγυημένα πλήρη εργασιακά και ασφαλιστικά δικαιώματα όλων των εργαζομένων σε αυτά, ψυχικά πασχόντων και μη. Μειωμένο ωράριο ανάλογα με το βαθμό της αναπηρίας τους. Τα προστατευμένα εργαστήρια είναι κρατικά, λειτουργούν με κοινωνικό έλεγχο και είναι εξασφαλισμένη η απορρόφηση της παραγωγής τους με ευθύνη του κράτους.

7. Δημόσια, καθολική, υποχρεωτική, κοινωνική ασφάλιση, που θα περιλαμβάνει τα συνταξιοδοτικά δικαιώματα, τις υπηρεσίες πρόληψης, θεραπείας και αποκατάστασης, τις παροχές και τις υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας. Πλήρη συνταξιοδότηση με μειωμένα χρόνια για εκείνους τους ασθενείς που η φύση και ο βαθμός της αναπηρίας τους δεν τους επιτρέπει εργασία.

8. Η στελέχωση όλου του συστήματος υγείας να γίνεται με επαρκές, μόνιμο, πλήρους και αποκλειστικής απασχόλησης, επιστημονικά εκπαιδευμένο προσωπικό όλων των ειδικοτήτων, με κατάργηση της μερικής απασχόλησης. Στα πλαίσια αυτού του συστήματος μπορεί να απορροφηθεί όλο το επιστημονικό προσωπικό που αυτοαπασχολείται.

9. Εξασφάλιση συνθηκών υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας και δημιουργία θέσεων ανάλογου, επιστημονικά ειδικευμένου προσωπικού.

10. Κρατικό φορέα παραγωγής, εισαγωγής και διάθεσης φαρμάκων δωρεάν σε όσους σύμφωνα με ιατρικά παραπεμπτικά το έχουν ανάγκη. Κατάργηση κάθε επιχειρηματικής δραστηριότητας στο χώρο αυτό.

11. Συνεχή μετεκπαίδευση και επιμόρφωση όλων των εργαζόμενων στον τομέα της υγείας, μέσα από το ενιαίο δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα και το σύστημα υγείας με στόχο τη συστηματική, επιστημονική ενημέρωση.



Η Αθηνά Ζακυνθινάκη είναι ειδικευόμενη παιδοψυχίατρος, συνεργάτρια του Τμήματος Υγείας - Πρόνοιας της ΚΕ του ΚΚΕ.

[1] Στοιχεία ICAP 2001.

[2] «ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ», 20.9.2005.

[3] Από άρθρο του αμερικανικού επιστημονικού περιοδικού Harvard Rev Psychiatry vol.8 του 2000 για τα προγράμματα υγείας της συμπεριφοράς του Μedicaid: «Νέα γενιά αποφάσεων ιδιωτικοποίησης».

[4] Από άρθρο του αμερικανικού επιστημονικού περιοδικού Harvard Rev Psychiatry vol. 8 του 2000 για τα προγράμματα υγείας της συμπεριφοράς του Μedicaid: «Νέα γενιά αποφάσεων ιδιωτικοποίησης».